Materijalno-formalni pojam kazne se određuje na sledeći način:

Kazna je zakonom predviđena represivna mera koja se u cilju suzbijanja kriminaliteta primenjuje prema učiniocu krivičnog dela na osnovu odluke suda nakon sprovedenog krivičnog postupka.

Najvažnija razlika u ovom pojmu u odnosu na pojam krivičnih sankcija jeste ta što se ovde kao pretpostavka za primenu kazne traži da je učinjeno krivično delo koje sadrži sve obavezne elemente, pa i krivicu. Kazna se ne može zamisliti bez krivice.

1. stepen represivnosti je najviši kod kazne
   • najviše zadire u prava i dobra učinioca, i nužno sadrži određeno zlo
     • ona znači socijalno-etički prekor koje društvo upućuje učiniocu krivičnog dela
2. načelo zakonitosti je kod kazne najdoslednije sprovedeno
   • pored opštih odredaba o kazni u opštem delu, ona se propisuje u posebnom delu za svako pojedino krivično delo
     • propisujući koja ljudska ponašanja predstavljaju krivično delo, zakonodavac propisuje i kaznu
3. krivične sankcije može izricati samo sud u krivičnom postupku

U pogledu opravdanja kazne, najvažnije grupe teorija su:

1. Utilitarističke – Opravdanje kazne vide u njenoj nužnosti i korisnoj funkciji koju ona obavlja za društvo – suzbijanje kriminaliteta.
2. Retributivističke – opravdanje kazne vide u retribuciji koja polazi od ideje srazmernosti i pravednosti.

• Ova dva pristupa koriste se istovremeno za opravdanje ili kritiku krivičnopravne zaštite i krivičnog prava u celini

U pogledu svrhe kažnjavanja formirale su se tri teorije:

1. Apsolutna teorija – Svrha kazne je vraćanje zla za učinjeno zla.
   • kazna je sama sebi cilj, odnosno odmazda za učinjeno krivično delo
2. Relativna teorija – Svrha kazne je prevencija. 
   • Generalna – kazna za cilj ima vršenje uticaja na potencijalne učinioce. Generalna prevencija može biti:
     1. Negativna: sastoji se u zastrašivanju potencijalnih učinioca
     2. Pozitivna: sastoji se u podržavanju društvenih i moralnih normi koji služe kao prepreka vršenju krivičnih dela.
   • Specijalna – kazna za cilj ima vršenje uticaja na učinioca koji je već učinio krivično delo
3. Mešovita teorija – smatra da je svrha kazne i jedno i drugo – i retribucija i prevencija

KZ polazi od relativne teorije i svrhu kažnjavanja određuje kao generalnu i specijalnu prevenciju. Svrha kažnjavanja je:

• Sprečavanje učinioca da čini krivična dela i uticanje na njega da ubuduće ne vrši krivična dela
• Uticanje na druge da ne čine krivična dela
• Izražavanje društvene osude za krivično delo, jačanje morala i učvršćivanje obaveze poštovanja zakona

KZ ne određuje retribuciju kao jednu od svrha kažnjavanja iako je tu komponentu teško negirati; ona ima važnu ograničavajuću funkciju

• preventivni ciljevi kazne ne smeju voditi strožoj kazni od one koja je srazmerna težini učinjenog dela i stepenu krivice učinioca