Ništavost osnivačkog akta predstavlja materijalnopravni nedostatak, a s obzirom na to da je on pravni osnov nastanka privrednog društva, usled njegove ništavosti društvo mora da prestane.

• Poništaj osnivanja društva je posledica procesnopravnih razloga, odnosno bitnih povreda postupka same registracije osnivanja.

Pravna priroda i osnovne karakteristike

• Pre registracije: Na ništavost osnivačkog akta primenjuju se opšta pravila građanskog prava o ništavosti pravnih poslova, čime se direktno sprečava nastanak društva.
• Nakon registracije: Primenjuju se posebna pravila kompanijskog prava koja su znatno restriktivnija.
• Ratio legis: Restriktivnija pravila nakon registracije i mogućnost konvalidacije (naknadnog osnaživanja) osnivačkog akta postoje prvenstveno radi zaštite pravne sigurnosti i savesnih trećih lica, kako bi se sprečila veća šteta od koristi koja bi se poništajem postigla.

Razlozi za ništavost

Razlozi za poništaj osnivačkog akta su iscrpno nabrojani u zakonu i poništaj se ne može zahtevati iz drugih razloga. Osnivački akt je ništav isključivo ukoliko:

• Nedostaje propisana forma (npr. akt nije overen).
• Nema bitnih elemenata, kao što su: poslovno ime, ulog članova, iznos osnovnog kapitala ili pretežna delatnost.
• Je navedena delatnost suprotna prinudnim propisima ili javnom poretku.
• Su svi članovi bili pravno ili poslovno nesposobni u času usvajanja akta.
• Napomena za AD: Poništaj statuta akcionarskog društva se ne može tražiti, čak i ako nema predviđene obavezne sastojke.

Razlozi za poništaj registracije osnivanja (procesne povrede) postoje kada:

• Prijava za registraciju sadrži neistinite podatke.
• Je osnivanje registrovano na osnovu lažne, nezakonito izdate ili neistinite isprave.

Odgovornost

• Uplata uloga: Članovi društva kapitala i komanditori u komanditnom društvu koji nisu u celosti uneli svoje uloge, moraju to učiniti u likvidaciji u meri u kojoj je to potrebno za namirenje obaveza prema savesnim trećim licima.
• Ograničena odgovornost: Za obaveze društva kapitala u likvidaciji, članovi ne odgovaraju ostatkom svoje lične imovine.
• Ratio legis: Institut proboja pravne ličnosti predstavlja jedini izuzetak kada članovi društva kapitala ipak odgovaraju sopstvenom imovinom za obaveze društva.
• Neograničena odgovornost: Kod društva lica, ukoliko imovina nije dovoljna za namirenje poverilaca u likvidaciji, ortaci (komplementari) odgovaraju solidarno sa društvom celokupnom svojom imovinom.

Postupak poništaja i posledice

• Tužba za poništaj: Poništaj se ostvaruje tužbom pred privrednim sudom sedišta društva. Tužilac može biti svako lice sa pravnim interesom (npr. član društva ili treće lice), s obzirom na to da se radi o apsolutnoj ništavosti, dok su tuženi osnivači i samo društvo.
• Rokovi: Tužba za poništaj registracije se podnosi u subjektivnom roku od 30 dana od dana saznanja za razlog ništavosti, a najkasnije u objektivnom roku od godinu dana od dana registracije. Po isteku ovog roka, posao osnivanja se konvalidira po sili zakona.
• Otklanjanje nedostataka: Ukoliko društvo otkloni razloge ništavosti pre zaključenja rasprave, sud će odbiti tužbeni zahtev.
• Prinudna likvidacija: Ako sud usvoji tužbeni zahtev i utvrdi ništavost, društvo ne prestaje automatski, već sud pravnosnažnu presudu dostavlja registarskom organu koji sprovodi postupak prinudne likvidacije.
• Zaštita savesnih trećih lica: Uprkos poništaju osnivačkog akta ili registracije, poslovi koje je društvo do tada preduzelo sa savesnim trećim licima ostaju punovažni i moraju se ispuniti u postupku likvidacije. Nasuprot tome, ukoliko su treća lica bila nesavesna (znala su za razlog ništavosti u trenutku zaključenja posla), ti poslovi su ništavi.

Predregistracioni ugovori su ugovori koje osnivač zaključuje sa trećim licima u ime budućeg društva koje se tek osniva.

• Ovi ugovori su nužni da bi se društvo uopšte osnovalo ili da bi neometano započelo sa radom odmah nakon registracije (npr. angažovanje advokata za sačinjavanje akata, kupovina opreme ili nepokretnosti, ugovori o radu sa direktorom).

Pravna priroda i osnovne karakteristike

• Ekonomsko-pravni problem: U osnovi ovog instituta leži sukob interesa dve grupe poverilaca – onih čija su potraživanja nastala pre osnivanja (koji žele da im solidarno odgovaraju i osnivači i društvo) i poverilaca društva nastalih nakon registracije (kojima ne odgovara konkurencija poverilaca iz faze pre osnivanja).
• Pravna praznina u pozitivnom pravu: Važeće srpsko kompanijsko pravo izričito ne uređuje odgovornost za obaveze preuzete u ime društva pre njegovog osnivanja, zbog čega se u sudskoj praksi primenjuju dopunska pravila građanskog prava.
• Uporednopravni kontekst: Za razliku od našeg prava, pravo EU izričito propisuje solidarnu i neograničenu odgovornost osnivača za predregistracione obaveze, dok se prenos tih obaveza na društvo u Nemačkoj vrši automatski po sili zakona (zakonska personalna subrogacija), a u engleskom pravu je za to potrebna saglasnost trećeg lica.

Prava i obaveze članova/osnivača (Pravila odgovornosti)

Zbog pomenute pravne praznine u srpskom pravu, problem obaveznosti predregistracionih ugovora rešava se na dva načina:

1. Primenom opštih pravila obligacionog prava (ZOO)

• Isključivi saugovarač u ovim ugovorima je osnivač. Treće lice nakon osnivanja može tražiti ispunjenje obaveze iz ugovora isključivo od osnivača.
• Ako postoji više osnivača, po pravilu nema solidarne odgovornosti, već svaki osnivač samostalno odgovara za obaveze iz onog ugovora koji je lično zaključio.
• Pristupanje dugu: Ako društvo nakon osnivanja odobri ugovor osnivača, ono mu pristupa dugu, i time postaje solidarni dužnik sa osnivačem prema trećem licu.
• Ratio legis: Promena dužnika, odnosno prenos duga sa osnivača na društvo uz oslobađanje osnivača od obaveze, moguća je samo uz izričitu saglasnost trećeg lica (poverioca), čime se primenjuju striktna pravila zaštite pravne sigurnosti u obligacijama.

2. Primenom pravila ugovora o ortakluku

• Ovaj pristup se primenjuje samo kada postoji više osnivača, gde se osnivački akt u pripremnoj fazi posmatra kao ugovor o ortakluku.
• Osnivači u ovom slučaju odgovaraju neograničeno (celokupnom imovinom), ali podeljeno, što znači da svaki osnivač odgovara za ukupan dug srazmerno svom udelu u kapitalu.
• Ukoliko su osnivači privredni subjekti (trgovci), primenjuju se posebna pravila trgovačkog prava, i njihova odgovornost u predregistracionim ugovorima prema trećim licima postaje neograničena i solidarna.
• Kao i u prethodnom slučaju, društvo po osnivanju izjavom može odobriti ugovore i pristupiti obavezama svojih osnivača.

Osnivanje privrednog društva se najčešće sprovodi primenom sistema samoopriznanja, što je opšti sistem osnivanja za privredne subjekte.

• Postupak osnivanja je složen i odvija se kroz tri obavezne faze: 1) donošenje osnivačkog akta, 2) unošenje uloga i 3) registracija osnivanja.

Pravna priroda i osnovne karakteristike

• Minimalni osnovni kapital: Da bi društvo bilo osnovano, zakon propisuje minimalne iznose novčanog kapitala, koji za društvo sa ograničenom odgovornošću (DOO) iznosi svega 100 dinara, dok je za akcionarsko društvo (AD) neophodno 3.000.000 dinara.
• Konstitutivno dejstvo: Privredno društvo stiče pravni subjektivitet i formalno je osnovano tek u trenutku donošenja rešenja o upisu u nadležni registar (Agencija za privredne registre).
• Uporednopravni kontekst: Za razliku od nekih drugih pravnih sistema, u Srbiji nije dozvoljeno osnivanje akcionarskog društva putem javne emisije akcija, već se ono uvek osniva kao nejavno, a tek naknadno može dobiti status javnog društva ukoliko ispuni propisane uslove.
• Ratio legis: U Srbiji je izvršena obavezna dematerijalizacija hartija od vrednosti, pa tako akcije više ne postoje u papirnom obliku već isključivo kao elektronski zapisi na računima hartija od vrednosti kod nadležnih institucija, što je urađeno radi veće pravne sigurnosti i lakšeg prometa.

Osnivanje i akti

• Osnivački akt: Prvi korak je donošenje osnivačkog akta u pisanoj formi, koji može biti u obliku odluke (ako ima samo jednog osnivača) ili ugovora o osnivanju (ako ima više osnivača).
• Overa i solemnizacija: Potpisi na aktu moraju biti overeni od strane javnog beležnika (ili suda). Ukoliko se u društvo ulaže nepokretnost, osnivački akt podleže postupku solemnizacije, pri čemu beležnik strogo proverava ne samo poslovnu sposobnost potpisnika, već i zakonitost i dozvoljenost samog pravnog posla.
• Postupak registracije: Zastupnik osnivača podnosi registracionu prijavu uz koju prilaže propisane isprave kao dokaz da su uslovi za osnivanje ispunjeni. Podatak o osnivanju se objavljuje na sajtu Agencije za privredne registre istog dana kada se donese rešenje.
• Radnje posle osnivanja: U toku registracije društvo dobija matični broj i poreski identifikacioni broj (PIB). Nakon osnivanja, privremeni račun prerasta u trajni, a društvo po potrebi pribavlja rešenja nadležnih inspekcija za obavljanje specifičnih delatnosti.

Prava i obaveze članova/akcionara

• Unošenje uloga: Ulozi formiraju početnu imovinu društva. Novčani ulozi se do trenutka registracije uplaćuju na privremeni račun. Prava i poletne stvari prelaze na društvo upisom u registar, dok se pravo svojine na nepokretnostima prenosi tek upisom u zemljišne knjige u korist već registrovanog društva.
• Rokovi za unošenje uloga: Ulozi se moraju uneti do registracije ili u roku koji je izričito naveden u osnivačkom aktu. Zakonski maksimum za odloženo unošenje uloga iznosi 5 godina, dok je za akcionarska društva taj rok rigorozniji i iznosi 2 godine od isteka roka za upis akcija.
• Posledice kašnjenja sa ulogom:
  • Društvo ima pravo da tuži osnivača radi prinudnog unošenja uloga i naknade prouzrokovane štete.
  • Kod društva lica i DOO, moguća je odluka o isključenju člana nakon bezuspešne opomene.
  • Kod AD, akcionar ne može biti isključen, već mu društvo jednostavno oduzima (povlači i poništava) udele za koje nije platio naknadu, pri čemu javna AD imaju zakonsku obavezu da to učine.
• Derivativna tužba: Ukoliko samo društvo ne pokrene spor protiv člana u docnji, pravo na podnošenje tužbe u ime i za račun društva (derivativna tužba) stiče jedan ili više članova koji zajednički poseduju najmanje 5% udela u kapitalu.
• Naknada troškova osnivanja: Osnivač koji je snosio troškove osnivanja (npr. advokat, takse) ima pravo na refundaciju od društva, ali samo ako je to predviđeno osnivačkim aktom sa tačno utvrđenim iznosom.
• Ratio legis: Društvo kapitala ove troškove sme isplatiti isključivo iz ostvarene dobiti, a nipošto iz osnovnog kapitala, jer bi se time direktno prekršilo imperativno načelo zabrane vraćanja uloga članovima.

Prestanak i statusne promene

• Neuspešno osnivanje: U slučaju da iz bilo kog razloga prijava za registraciju bude odbačena i društvo se ne registruje (neuspeo upis), postupak osnivanja propada, a osnivači u potpunosti zadržavaju sve uloge koje su prvobitno namenili njegovom osnivanju.