Osnivanje privrednog društva se najčešće sprovodi primenom sistema samoopriznanja, što je opšti sistem osnivanja za privredne subjekte.
- Postupak osnivanja je složen i odvija se kroz tri obavezne faze: 1) donošenje osnivačkog akta, 2) unošenje uloga i 3) registracija osnivanja.
Pravna priroda i osnovne karakteristike
- Minimalni osnovni kapital: Da bi društvo bilo osnovano, zakon propisuje minimalne iznose novčanog kapitala, koji za društvo sa ograničenom odgovornošću (DOO) iznosi svega 100 dinara, dok je za akcionarsko društvo (AD) neophodno 3.000.000 dinara.
- Konstitutivno dejstvo: Privredno društvo stiče pravni subjektivitet i formalno je osnovano tek u trenutku donošenja rešenja o upisu u nadležni registar (Agencija za privredne registre).
- Uporednopravni kontekst: Za razliku od nekih drugih pravnih sistema, u Srbiji nije dozvoljeno osnivanje akcionarskog društva putem javne emisije akcija, već se ono uvek osniva kao nejavno, a tek naknadno može dobiti status javnog društva ukoliko ispuni propisane uslove.
- Ratio legis: U Srbiji je izvršena obavezna dematerijalizacija hartija od vrednosti, pa tako akcije više ne postoje u papirnom obliku već isključivo kao elektronski zapisi na računima hartija od vrednosti kod nadležnih institucija, što je urađeno radi veće pravne sigurnosti i lakšeg prometa.
Osnivanje i akti
- Osnivački akt: Prvi korak je donošenje osnivačkog akta u pisanoj formi, koji može biti u obliku odluke (ako ima samo jednog osnivača) ili ugovora o osnivanju (ako ima više osnivača).
- Overa i solemnizacija: Potpisi na aktu moraju biti overeni od strane javnog beležnika (ili suda). Ukoliko se u društvo ulaže nepokretnost, osnivački akt podleže postupku solemnizacije, pri čemu beležnik strogo proverava ne samo poslovnu sposobnost potpisnika, već i zakonitost i dozvoljenost samog pravnog posla.
- Postupak registracije: Zastupnik osnivača podnosi registracionu prijavu uz koju prilaže propisane isprave kao dokaz da su uslovi za osnivanje ispunjeni. Podatak o osnivanju se objavljuje na sajtu Agencije za privredne registre istog dana kada se donese rešenje.
- Radnje posle osnivanja: U toku registracije društvo dobija matični broj i poreski identifikacioni broj (PIB). Nakon osnivanja, privremeni račun prerasta u trajni, a društvo po potrebi pribavlja rešenja nadležnih inspekcija za obavljanje specifičnih delatnosti.
Prava i obaveze članova/akcionara
- Unošenje uloga: Ulozi formiraju početnu imovinu društva. Novčani ulozi se do trenutka registracije uplaćuju na privremeni račun. Prava i poletne stvari prelaze na društvo upisom u registar, dok se pravo svojine na nepokretnostima prenosi tek upisom u zemljišne knjige u korist već registrovanog društva.
- Rokovi za unošenje uloga: Ulozi se moraju uneti do registracije ili u roku koji je izričito naveden u osnivačkom aktu. Zakonski maksimum za odloženo unošenje uloga iznosi 5 godina, dok je za akcionarska društva taj rok rigorozniji i iznosi 2 godine od isteka roka za upis akcija.
- Posledice kašnjenja sa ulogom:
- Društvo ima pravo da tuži osnivača radi prinudnog unošenja uloga i naknade prouzrokovane štete.
- Kod društva lica i DOO, moguća je odluka o isključenju člana nakon bezuspešne opomene.
- Kod AD, akcionar ne može biti isključen, već mu društvo jednostavno oduzima (povlači i poništava) udele za koje nije platio naknadu, pri čemu javna AD imaju zakonsku obavezu da to učine.
- Derivativna tužba: Ukoliko samo društvo ne pokrene spor protiv člana u docnji, pravo na podnošenje tužbe u ime i za račun društva (derivativna tužba) stiče jedan ili više članova koji zajednički poseduju najmanje 5% udela u kapitalu.
- Naknada troškova osnivanja: Osnivač koji je snosio troškove osnivanja (npr. advokat, takse) ima pravo na refundaciju od društva, ali samo ako je to predviđeno osnivačkim aktom sa tačno utvrđenim iznosom.
- Ratio legis: Društvo kapitala ove troškove sme isplatiti isključivo iz ostvarene dobiti, a nipošto iz osnovnog kapitala, jer bi se time direktno prekršilo imperativno načelo zabrane vraćanja uloga članovima.
Prestanak i statusne promene
- Neuspešno osnivanje: U slučaju da iz bilo kog razloga prijava za registraciju bude odbačena i društvo se ne registruje (neuspeo upis), postupak osnivanja propada, a osnivači u potpunosti zadržavaju sve uloge koje su prvobitno namenili njegovom osnivanju.
