Žrtva krivičnog dela i sva problematika s njom u vezi ušla je u kriminologiju sredinom 20. veka delom Hansa von Hentiga Zločinac i njegova žrtva.
- On navodi mnogobrojne slučajeve u kojima je žrtva na ovaj ili onaj način odgovorna za provociranje kriminalnog ponašanja.
Javljaju se ideje o potrebi izgradnje viktimologije, bilo kao posebne grane kriminologije bilo kao samostalne discipline.
- Guglielmo Gulotta smatra neprihvatljivim zalaganje za izdvajanje viktimologije kao zasebne discipline. To je po njemu kidanje neraskidive veze kriminalnog para – autora dela i njegove žrtve.
- Ketrin Vilijams deli to gledište da proučavanje žrtava ne sme biti odvojeno od proučavanja učinioca jer to pruža priliku prestupniku da lakše izbegne odgovornost.
Viktimogene predispozicije su crte ličnosti koje su u korelaciji sa određenim vrstama zločina.
Tranchina smatra da ih treba razvrstati:
- po nastanku – urođene i stečene i
- po trajnosti – stalne i trenutne
Fattah deli ove osobine žrtve na:
- biofiziološke
- uzrast – deca i stare osobe, najčešće žene od 20-29, muškarci od 30-39
- pol – Wolfgang kaže da je među žrtvama manje žena – 27%, Fattah kaže da postoji mala razlika – muškarci 55,7%
- fizičko stanje lica
- socijalne
- profesija – radnici obezbeđenja, bankarski i poštanski službenici..
- status – stranci, emigranti, etničke i rasne manjine
- bogatstvo – povećava rizik imovinskih dela
- način života – usamljenost, devijantno ponašanje
- psihičke
- snažan polni nagon, seksualne devijacije, psihopatološka stanja, nesmotrenost, poverenje, pohlepa...
Teorija o životnom stilu
Autori su Hindeleng, Gottfredson i Garofalo.
Životni stilovi su određeni trima bazičnim elementima:
- društvenim ulogama pojedinca u društvu
- njegovim položajem u društvenoj strukturi
- racionalnim odlukama o željenim ponašanjima
Pojedinac donosi odluku na osnovu uloga i položaja da li će ograničiti svoje rutinske aktivnosti na sigurne ili će prihvatiti rizične.
Podela žrtava
Mendelson prema uticaju na nastanak dela razvrstava žrtve na:
- potpuno nedužne – dete ili duševni bolesnik
- žrtve sa manjom krivicom – žena koja izazove pobačaj od čijih posledica umre
- žrtva kriva isto koliko i prestupnik – žrtva eutanazije
- žrtva koja je više kriva od učinioca – lice koje izazove drugog
- žrtva koja je jedina kriva – napadač ubijen u samoodbrani
- umišljena ili simulirana žrtva
Gulotta daje potpuniju podelu, deli ih na lažne i stvarne žrtve.
Lažne žrtve su
- žrtve simulanti – zbog osvete, ucene ili drugog razloga lice se izdaje za žrtvu iako je svesno da nije bilo viktimizacije
- umišljene – ubeđene u svoj status žrtve, lica koja pate od paranoje ili histerije
Stvarne žrtve su
- slučajne žrtve – lica koja svojim delovanjem nisu doprinela sopstvenoj viktimizaciji
- sva lica protiv kojih učinilac nije inače delovao ali je pristao na njihovu povredu ili ugrožavanje
- nebitne žrtve – žrtve terorizma jer žrtva za učinioca nema nikakav značaj
- žrtve saučesnici
- žrtve zbog neopreznosti – u saobraćaju, pijanci, lica koja nestručno rukuju opasnim stvarima
- alternativne žrtve – kod duela, svaki učesnik pristaje na tu ulogu
- žrtve provokatori – zbog svoje početne agresivnosti
- namerne žrtve – žrtva eutanazije traži da bude lišena života
Kolektivna viktimizacija – viktimizacija grupe ljudi; dela zloupotreba moći.
Kod nekih dela krivice aktera su recipročne – što je manji doprinos žrtve njenom nastanku, teža je odgovornost učinioca krivičnog dela.
Krivično pravo koristi saznanja o žrtvama da bi našlo načine kažnjavanja koji će pomoci obeštećenju žrtve.
