Zadužbina je organizacija čiju je imovinu osnivač nepovratno namenio da svojim prihodima dobročino ostvaruje neki društveno koristan cilj.
- ciljevi su po pravilu mecenatski ili humanitarni.
- mecenatski: pomaganje i unapređivanje obrazovanja, kulturnog, umetničkog, naučnog stvaralaštva
- humanitarni: zaštita siromašnih, starih, bolesnih, dece, socijalno ugroženih
- način ostvarivanja tih ciljeva isključivo je nenaplatan.
- zadužbina je uvek dobrotvorna ustanova – princip altruizma
- činidbe vrši korisnicima dobročino, bez naknade, protivkoristi i ekvivalentnosti
- destinateri su lica koja uživaju činidbe zadužbine
- čija dela ona izdaje, čije školovanje stipendira, čije objekte održava
Po krugu korisnika zadužbine su privatne ili javne.
- Privatne zadužbine deluju u korist zatvorenog kruga lica, koja pripadaju nekoj instituciji – nekoj porodici, preduzeću, fakultetu itd.
- Zadužbine preduzeća i drugih organizacija koriste pripadnicima nekog preduzeća ili druge organizacije
- pomažu penzionisane članove, članove porodica radnika nastradalih na radu
- Crkvene zadužbine ustanovljavaju se u korist pripadnika neke crkve ili reda
- radi održavanja crkvenih objekata, školovanja pripadnika monaškog reda
- Porodične zadužbine namenjene su članovima porodice
- snošenje troškova školovanja potomaka te porodice, namenskom pomaganju određene generacije
- Kod javnih zadužbina krug mogućih korisnika je otvoren, nije sveden na pripadnike neke institucije.
- kada je svrha zadužbine ekonomska pomoć učesnika određenog rata, snošenje troškova lečenja žrtava neke nuklearne havarije, stipendiranje studijskih boravaka naučnika
- Zadužbine preduzeća i drugih organizacija koriste pripadnicima nekog preduzeća ili druge organizacije
Nije dopušteno da se zadužbina osnuje u korist unapred individualno određenog ili određenih lica.
Ako su pravilima zadužbine precizno određeni kriterijumi ko može biti korisnik, tada lice koje ispunjava tako određene uslove samim ispunjenjem po sili zakona stiče subjektivno pravo na činidbu zadužbine.
Kada je zadužbina ovlašćena da diskrecionom ocenom izabere korisnika, subjektivno pravo na činidbu zadužbine stiče se tek na osnovu akta kojim je izvršen izbor.
Promena cilja zadužbine, upotreba imovine za drugi cilj, kao i promena načina ostvarivanja cilja, dopušteni su jedino ako je ostvarenje izvorno zadatog cilja ili na izvorno zadat način postalo nemoguće ili besmisleno.
- prihodi i imovina nisu više dovoljni za ostvarenje zadate svrhe ili na zadati način.
Ostvarivanju cilja zadužbine ne služi sama osnivačka imovina
- Prihodi od imovine zadužbine
- kamate dividende, dobijene zakupnine, autorski honorari
- Prihodi stečeni po drugom osnovu
- poklonima, legatima, naknadom štete, dobrotvornom akcijom
- Prihodi ostvareni obavljanjem privredne delatnosti
- može da obavlja privrednu delatnost da bi namakla sredstva za ostvarivanje svog cilja – tzv. preduzetnička zadužbina
- ne sme koristiti ni osnivačku imovinu, ni onaj deo prihoda od imovine zadužbine i prihoda stečenih po drugom osnovu, koji je potreban za ostvarivanje cilja zadužbine
- privrednu delatnost može da obavlja
- sama – tzv. zadužbina-preduzeće
- ulažući u drugo preduzeće
- kao akcionar u deoničarskom društvu, kao imalac udela u društvu sa ograničenom odgovornošću – tzv. holding-zadužbine
- sticanje dobiti u oba slučaja je sredstvo a ne cilj
U našem pravu zadužbina se javlja kao zadužbina u užem smislu, fond ili fondacija.
- Razlikuju se po osnivaču, osnivačkom aktu, osnivačkim sredstvima i upravljač
- Zadužbina u užem smislu
- osnivaju je samo jedno ili više fizičkih lica
- testamentom, jednostranim pravnim poslom inter vivos, ugovorom ili zajedničkim (višestranim) aktom o osnivanju
- od sredstava u privatnoj svojini
- njome upravlja osnivač ili fizičko lice kome on to poveri
- Fondacija
- osnivaju je samo jedno ili više pravnih lica
- svojim opštim aktom
- od sredstava u društvenoj svojini
- fizička lica mogu samo naknadno da pristupe osnovanoj fondaciji kao suosnivači
- njome upravlja njen kolegijalni organ
- Fond
- osnivaju ili samo fizička lica aktima i sredstvima kao za zadužbinu ili samo pravna lica zajedno ugovorom ili zajedničkim aktom
- od obe vrste sredstava
- upravlja ili osnivač ili kolegijalni organ organizacije kojoj osnivač poveri fond na upravljanje
