Oznaka: Obligaciono pravo

Pojam obligacionog prava

14. januara 2026.

I. VIŠEZNAČNOST POJMA I DEFINICIJA OBLIGACIONOG PRAVA

1. Višestruka značenja izraza Izraz obligaciono pravo u pravnoj teoriji i svakodnevnoj upotrebi predstavlja višeznačan pojam koji se javlja u nekoliko različitih značenja. Zavisno od konteksta, ovaj izraz označava:

  • Predmet koji se izučava, odnosno ispit koji se polaže na pravnim fakultetima;
  • Naučnu disciplinu čiji je zadatak sistematsko proučavanje pravnog uređenja obligacionih odnosa;
  • Objektivno obligaciono pravo kao specifičnu granu materijalnog građanskog prava;
  • Subjektivno obligaciono pravo koje predstavlja konkretno ovlašćenje određenog lica.

2. Razlikovanje objektivnog i subjektivnog obligacionog prava

  • Objektivno obligaciono pravo predstavlja sistem opštih pravnih normi kojima se pravno regulišu obligacioni odnosi kao posebna vrsta društvenih odnosa. Kao pravna grana ono primenjuje specifične metode i tehnike pravnog regulisanja, dok kao naučna disciplina rabi odgovarajuće naučne metode za proučavanje tog regulisanja.
  • Subjektivno obligaciono pravo definiše se kao pravo poverioca na određeno dužnikovo ponašanje (činidbu), koje je uvek praćeno korelativnom dužnikovom obavezom da postupi na dugovani način.

II. ODNOS KLJUČNIH INSTITUTA I STRUKTURA OBLIGACIONOG PRAVA

1. Korelativni pojmovi obligacionog prava Pojam obligacionog prava ne može se precizno odrediti bez jasnog definisanja i razlikovanja njegovih fundamentalnih korelativnih instituta:

  • Obligacija predstavlja pravni odnos koji ovlašćuje jedno lice (poverioca) da zahteva od drugog lica (dužnika) određenu radnju, odnosno dugovanu činidbu, koja se može sastojati u davanju (dare), činjenju (facere), trpljenju (pati) ili propuštanju (non facere), nasuprot čemu stoji dužnost izvršenja te radnje.
  • Obligacioni odnos predstavlja zajedništvo svih obligacija iz istog izvora in concreto, odnosno sve obaveze koje proističu iz istog konkretnog pravnog posla, istog štetnog događaja, sticanja bez osnova ili drugog izvora. Za razliku od pojedinačne obligacije, obligacioni odnos je složeniji i po pravilu sadrži više pojedinačnih obligacija, kao i druga prateća prava.

2. Predmet regulisanja i izvori normi Kao deo materijalnog građanskog prava, obligaciono pravo pretežno reguliše promet robe i usluga, zbog čega se njegovi instituti najbolje razvijaju u društvima gde je taj promet razvijen, intenzivan i načelno slobodan. U pravnom sistemu Republike Srbije, opšte norme obligacionog prava koje regulišu nastanak, pravna dejstva, obezbeđenje, modifikaciju, prenos i gašenje obligacija nalaze se u sledećim formalnim izvorima:

  • Ustavu;
  • Potvrđenim međunarodnim ugovorima;
  • Zakonima;
  • Podzakonskim aktima;
  • Opštim autonomnim aktima pravnih lica;
  • Pravnim običajima.

III. PRAKTIČNI ZNAČAJ I TERMINOLOŠKI ASPEKTI

1. Praktične manifestacije u svakodnevnom životu Iako teorijski visoko razvijeno, obligaciono pravo nije apstraktna disciplina, već neposredno uređuje sledeće praktične probleme:

  • Zaključivanje i jednostrani raskid ugovora;
  • Ugovaranje prava ili obaveza za treća lica;
  • Prenos potraživanja i dugova (poput preuzimanja tuđeg duga ili ustupanja sopstvenog potraživanja);
  • Odgovornost za prouzrokovanu štetu, uslove za oslobođenje od odgovornosti, kao i specifične režime poput odgovornosti za lekarsku grešku, štetu od defektnog leka ili medicinskog uređaja, te odgovornost roditelja ili ustanove za štetu koju učini maloletno dete;
  • Načine prestanka obaveza, poput oproštaja duga;
  • Sticanje bez osnova, odnosno posledice kada neko dva puta plati isti dug, plati u zabludi za drugog ili neovlašćeno koristi tuđu stvar;
  • Poslovodstvo bez naloga, koje uređuje prava lica koje samoinicijativno spreči nastupanje imovinskog gubitka za drugog;
  • Obezbeđenje potraživanja od dužnikove platežne nesposobnosti ili njegovog nemara.

U sudskoj i poslovnoj praksi pravne situacije su retko izolovane, te rešavanje spornih odnosa redovno zahteva tumačenje i primenu prava u celini, prevazilazeći stroge akademske podele na obligaciono, stvarno, porodično, nasledno ili procesno pravo.

2. Terminološki sinonimi i opravdanost naziva U pravnoj teoriji se kao sinonimi za obligaciono pravo ponekad koriste i drugi nazivi, ali svaki od njih ima ozbiljne terminološke nedostatke:

  • Tražbeno pravo je terminološki jednostrano jer ističe isključivo položaj poverioca i njegovu tražbinu;
  • Dugovinsko pravo je takođe jednostrano jer u prvi plan stavlja položaj dužnika i njegov dug;
  • Obavezno pravo se koristi kao sinonim, ali je manje podesno od neutralnog naziva.

Naziv obligaciono pravo je najpodesniji jer je potpuno neutralan i ne naglašava unapred pravni položaj nijednog učesnika u odnosu. U našem pravnom poretku ovaj naziv ima apsolutno opravdanje jer se termin obligacioni odnosi dosledno koristi u Ustavu, zakonima i odlukama sudova, pa je jedino ispravno da i sama grana prava i naučna disciplina nose naziv obligaciono pravo.