Uzimanje uzoraka
13. jula 2026.
Zakonik o krivičnom postupku (ZKP) razlikuje i detaljno uređuje tri vrste uzoraka:
- Biometrijski uzorci,
- Uzorci biološkog porekla,
- Uzorci za forenzičko-genetičku analizu.
BIOMETRIJSKI UZORCI
1. Suština i pravna priroda
- Pravna priroda: U teorijskom i tehničkom smislu, ovi uzorci ne predstavljaju tipične „uzorke” (kao što su to biološki uzorci poput krvi ili pljuvačke).
- Suština: Podrazumevaju fiksiranje i registrovanje određenih konstantnih ili u dužem periodu minimalno promenljivih fizičkih osobina, dimenzija i „koordinata” na telu ili licu konkretnog lica.
- Svrha: Sprovođenje biometrijske identifikacije (npr. definisanje biometrijske mape lica koja obuhvata dimenzije zenica, karakterističnih kostiju lica, dužinu ekstremiteta, kao i izradu sinjaletičke fotografije u okviru kriminalističko-identifikacione obrade).
Krug lica i uslovi za uzimanje (Podela)
Zakon razlikuje pravni režim uzimanja biometrijskih uzoraka s obzirom na procesnu ulogu lica:
- Od osumnjičenog:
- Moguće mere: Uzimanje otisaka papilarnih linija i delova tela, bukalni bris, lični podaci, sastavljanje ličnog opisa i pravljenje fotografije (forenzička registracija osumnjičenog).
- Uslov: Mogu se preduzeti i bez pristanka osumnjičenog radi utvrđivanja činjenica u postupku.
- Posebno pravilo o javnom objavljivanju fotografije: Sud može odobriti da se fotografija osumnjičenog javno objavi kada je to neophodno radi utvrđivanja istovetnosti ili u drugim slučajevima od interesa za uspešno vođenje postupka.
- Od oštećenog ili drugog lica zatečenog na mestu krivičnog dela:
- Moguće mere: Uzimanje otisaka papilarnih linija i delova tela i bukalni bris.
- Uslov: Mogu se uzeti i bez pristanka ovih lica, ali isključivo pod materijalnim uslovom – radi otklanjanja sumnje o povezanosti sa krivičnim delom.
3. Subjekt sprovođenja i formalni uslov
- Formalni uslov: Postojanje naredbe javnog tužioca ili suda.
- Subjekt izvršenja: Radnju neposredno preduzima stručno lice.
BIOLOŠKI UZORCI
1. Suština i medicinski karakter
- Suština: Uzimanje uzoraka biološkog porekla (npr. krv, pljuvačka) i preduzimanje drugih medicinskih radnji radi stručne analize i utvrđivanja krivičnoprocesno relevantnih činjenica.
2. Uslovi za uzimanje prema krugu lica
- Od okrivljenog:
- Pravilo: Može se pristupiti i bez pristanka okrivljenog.
- Apsolutni izuzetak: Radnji se ne može pristupiti ako bi zbog toga nastupila bilo kakva šteta po njegovo zdravlje.
- Od drugog lica:
- Pravilo: Može se pristupiti i bez pristanka lica.
- Materijalni uslov: Samo ako je potrebno utvrditi postojanje traga ili posledice krivičnog dela na tom licu.
- Apsolutni izuzetak: Radnji se ne može pristupiti ako bi zbog toga nastupila bilo kakva šteta po njegovo zdravlje.
3. Posebno pravilo za uzorak glasa i rukopisa
- Pravna priroda: Od okrivljenog, oštećenog, svedoka ili drugog lica može se uzeti uzorak glasa ili rukopisa radi upoređivanja. Dok se glas smatra specifičnim biološkim uzorkom, rukopis to u biološkom smislu svakako nije, ali ga zakonodavac iz razloga pravne tehnike tretira kao „biološki” uzorak.
- Sankcija za neopravdano odbijanje: Ukoliko lice bez zakonskog razloga odbije da dâ uzorak glasa ili rukopisa, sud ga može kazniti novčanom kaznom do 150.000 dinara.
- Pravni lek protiv novčane kazne: Protiv rešenja o kazni dozvoljena je žalba o kojoj odlučuje veće, s tim što žalba ne zadržava (ne odlaže) izvršenje rešenja.
4. Zakonski razlozi (izuzeci) za dopušteno odbijanje davanja uzorka glasa ili rukopisa
Lice se neće kazniti ako odbije davanje uzorka iz nekog od sledeća četiri taksativno propisana zakonska razloga:
- Pravo okrivljenog na nesamoinkriminisanje.
- Spadanje u kategoriju lica koja su isključena od dužnosti svedočenja.
- Relativna bliskost sa okrivljenim – kada se radi o licu sa kojim okrivljeni živi u braku, vanbračnoj ili drugoj trajnoj zajednici života.
- Mogućnost svedoka da uskrati odgovor na pojedina pitanja kojima bi sebe ili sebi blisko lice izložio teškoj sramoti, znatnoj materijalnoj šteti ili krivičnom gonjenju.
5. Subjekt sprovođenja i formalni uslov
- Formalni uslov: Radnja se preduzima isključivo po naredbi javnog tužioca ili suda.
- Subjekt izvršenja: Radnju neposredno preduzima zdravstveni radnik.
UZORCI ZA FORENZIČKO-GENETIČKU ANALIZU (DNK)
1. Pojam
- Definicija: Forenzičko-genetička analiza predstavlja DNK analizu (analizu dezoksihemoribonukleinske kiseline), koja se svodi na utvrđivanje specifične genetske „šifre” ili „koda” koji je karakterističan za svakog pojedinca.
2. Opšti uslovi za određivanje (Pretpostavke)
- Materijalni uslov: Potreba radi otkrivanja učinioca krivičnog dela ili utvrđivanja drugih činjenica u postupku.
- Formalni uslov: Donošenje naredbe javnog tužioca ili suda.
3. Krug objekata i lica od kojih se uzorci uzimaju (Podela)
Zakonik predviđa tri izvora za pribavljanje ovih uzoraka:
- Sa mesta krivičnog dela i drugog mesta na kome se nalaze tragovi krivičnog dela.
- Od okrivljenog i oštećenog – primenjuju se isti uslovi kao i za biološke uzorke (mogu se uzeti i bez pristanka lica, osim ako bi nastupila šteta po zdravlje).
- Od drugih lica – pod uslovom da postoji jedna ili više karakteristika koja ih dovedi u vezu sa krivičnim delom.
4. Posebno pravilo o prinudnom uzimanju uzoraka od osuđenih lica (Postpenalna registracija)
- Nadležnost: Odluku donosi prvostepeni sud po službenoj dužnosti (ex officio) u samoj odluci o izricanju krivične sankcije.
- Karakter sankcije: Mora se raditi o krivičnoj sankciji koja se sastoji u lišenju slobode.
- Krug osuđenih lica podložnih ovoj meri (Taksativni uslovi):
- Okrivljeni kome je za krivično delo učinjeno sa umišljajem izrečena kazna zatvora preko jedne godine.
- Okrivljeni koji je oglasi krivim za umišljajno krivično delo protiv polne slobode.
- Lice kome je izrečena mera bezbednosti obaveznog psihijatrijskog lečenja.
5. Evidencija i čuvanje podataka
- Vođenje eviencije o uzetim uzorcima za forenzičko-genetičku analizu, kao i uslovi za njihovo čuvanje i uništavanje, uređuju se zakonskim aktom koji donosi Vlada, shodno propisima kojima se uređuje oblast kaznene evidencije.
