U savremenoj krivičnoprocesnoj teoriji i praksi Srbije, jasno se razlikuju tri osnovna pojma:
- Dokazna sredstva predstavljaju načine ili metode čijom primenom sud (odnosno drugi organ postupka) izvodi dokaze i stiče dokazne zaključke o postojanju ili nepostojanju relevantnih činjenica. Ona se u osnovi svode na preduzimanje određenih dokaznih radnji (opštih ili posebnih). Teorijski se definišu i kao zakonski dopuštena forma u kojoj se dokazi javljaju (preciznije, forma dokaznog rezultata).
- Izvori dokaza su konkretna lica ili predmeti iz kojih su proizašli dokazni podaci, odnosno dokazi u najopštijem smislu.
- Dokaz predstavlja samu informaciju, odnosno podatak činjenične prirode do kojeg se došlo primenom dokaznih sredstava iz odgovarajućih izvora dokaza, a ne sam predmet ili lice iz kojeg ta informacija potiče.
(Ratio legis: Ranije široko i „totalno“ definisanje dokaza poistovećivalo je dokaze sa dokaznim sredstvima i izvorima. Savremeno rešenje razdvaja ove pojmove jer dokazna radnja (sredstvo) i osoba/predmet (izvor) služe samo kao kanal za dobijanje ključne krivičnoprocesne informacije koja jedina ima dokazni značaj).
Podela i uslovi – Zakonik o krivičnom postupku (ZKP) i doktrina razvrstavaju ove institute na sledeći način:
- Klasifikacija dokaznih sredstava (dokaznih radnji):
- Opšte dokazne radnje: Mogu se preduzeti u svakom krivičnom postupku, bez obzira na vrstu krivičnog dela.
- Posebne dokazne radnje: Preduzimaju se uglavnom u predistražnom postupku, isključivo za specifične kategorije teških krivičnih dela (npr. organizovani kriminal) koja se teško otkrivaju opštim metodama.
- Klasifikacija izvora dokaza prema karakteru:
- Lični izvori dokaza: Kada dokazni zaključci proizlaze iz određenog lica (njegovog iskaza ili stručne delatnosti) – npr. okrivljeni, svedok, veštak.
- Materijalni izvori dokaza: Kada dokazni zaključci proističu iz neživih predmeta – npr. predmeti krivičnog dela, isprave, fotografije, video-snimci.
Pravna priroda i korelacija pojmova – Pravna priroda odnosa između ova tri instituta najbolje se uočava kroz njihovu funkcionalnu korelaciju u postupku:
- Korelacija kroz praktične primere:
- Kod dokaznog sredstva saslušanje okrivljenog – izvor dokaza je okrivljeni, a dokaz je iskaz okrivljenog.
- Kod dokaznog sredstva ispitivanje svedoka – izvor dokaza je svedok, a dokaz je iskaz svedoka.
- Kod dokaznog sredstva veštačenje – izvor dokaza je veštak, a dokaz su nalaz i mišljenje veštaka.
- Kod dokaznog sredstva uvid u materijalne predmete – izvor dokaza su predmeti, a dokaz su sami predmeti odnosno podaci koji iz njih logički proizlaze.
- Jedinstvo dokaza i izvora: Kod materijalnih dokaza (poput isprava), informacija i predmet iz kojeg ona izvire često čine formalno i logičko jedinstvo, zbog čega se u praksi ovi pojmovi opravdano mogu koristiti kao sinonimi.
Dejstva i specifičnosti u izvođenju dokaza – U pogledu procesnog dejstva dokaznih radnji, razlikuju se dve važne situacije:
- Radnje kojima se dokazi samo pribavljaju (ali ne i izvode): Neke dokazne radnje nemaju same po sebi neposredan dokazni značaj, već služe isključivo za pronalaženje i obezbeđenje izvora dokaza.
- Primeri: Pretresanje stana i lica i privremeno oduzimanje predmeta.
- Dejstvo: Dokazni značaj dobija tek krajnji rezultat ove radnje (pronađeni materijalni dokaz/predmet), koji se u postupku izvodi vršenjem uvida u njega.
- Dokazna transmisija kod uviđaja i rekonstrukcije: Kod ovih dokaznih radnji neposredno opažanje delova stvarnosti vrši se na terenu. Pošto sudsko veće na glavnom pretresu najčešće ne može neposredno ponoviti taj čin, kao dokaz se javljaju:
- Zapisnik o uviđaju / rekonstrukciji;
- Kriminalističko-tehnički prilozi (skice, crteži, fotografije, video-snimci).
- Dejstvo: Ovi dokumenti predstavljaju prenosnik (transmisiju) koji sudu omogućava da posredno i naknadno ostvari uvid u rezultate sprovedenih radnji.
