I. POJAM I PRAVNA PRIRODA DRŽAVINE
1. Definicija i objektivni koncept državine
Državina predstavlja faktičku vlast na stvari koju određeno lice vrši bez obzira na to da li ima ili nema subjektivno pravo čiju sadržinu vrši, odnosno bez obzira na postojanje pravnog osnova. Držalac je svako lice koje vrši faktičku sadržinu stvarnog ili obligacionog prava koje u sebi sadrži ovlašćenje držanja stvari, nezavisno od toga da li je istinski titular ili uzurpator. U savremenom građanskom pravu prihvaćen je objektivni koncept državine, prema kome za postojanje državine nije potrebna svojinska volja, već se držaocem smatraju kako vlasnik, tako i kradljivac, plodouživalac, uzurpator stvarne službenosti, zakupac ili zalogoprimac.
2. Razgraničenje državine i ovlašćenja na državinu
Ovlašćenje na državinu označava pravnu vlast na stvari, odnosno priznato pravo na držanje stvari koje predstavlja sastavni element određenog subjektivnog stvarnog ili obligacionog prava. Dok je pravo na državinu pravna kategorija ustanovljena pravnim normama, sama državina je pravno relevantna činjenica i faktičko stanje koje nastaje vršenjem vlasti, a ne neposredno normativnim putem.
- Zavisnost postojanja državine prava od imitacije subjektivnog prava: Državina prava ne može nastati samovoljno na bilo kom pravu, već isključivo kao faktička slika i imitacija onog subjektivnog prava koje po svojoj prirodi sadrži ovlašćenje na držanje.
- Prava na kojima ne može postojati državina:
- Hipotekarni poverilac nema ovlašćenje na državinu nepokretnosti.
- Založni poverilac kod registrovane zaloge nema državinu založene stvari.
- U ovim slučajevima isključena je mogućnost postojanja državine prava, jer data prava ne daju poseda na stvari.
- Međusobni odnos: Državina i ovlašćenje na državinu najčešće koegzistiraju u istom licu, ali mogu biti i razdvojeni, pri čemu ovlašćenje na državinu vlasnika ne prestaje kada mu je stvar protivpravno oduzeta. Ovlašćenje na državinu nije samostalno pravo, već deli pravnu sudbinu subjektivnog prava iz koga proističe.
II. KLASIFIKACIJA DRŽAVINE PREMA OBIMU I KVALITETU VLASTI
1. Državina stvari
Državina stvari postoji kada držalac vrši faktičku vlast čiji obim u potpunosti odgovara sadržini prava svojine, bez obzira na to da li držalac ima svojinska ovlašćenja ili je reč o licu koje stvar drži bez pravnog osnova.
- Držalac stvari može biti titular prava svojine, ali i lopov, nalazač ili utajivač.
- Po svojoj unutrašnjoj strukturi, ova državina odgovara klasičnom shvatanju koje zahteva postojanje faktičke vlasti i volje da se stvar drži kao svoja.
- Status držaoca stvari priznaje se i posrednom držaocu koji je stvar preko pravnog posla ustupio drugome na faktičko vršenje užeg prava.
2. Državina prava
Državina prava postoji kada držalac vrši faktičku vlast na stvari u obimu koji je uži od prava svojine, bez obzira na to da li poseduje punovažno pravo ili ga faktički uzurpira.
- Subjekti državine prava jesu držaoci prava stvarne službenosti, plodouživanja, upotrebe, ručne zaloge, zakupa i sličnih prava.
- Zakonsko uređenje izričito normira jedino državinu prava stvarne službenosti, pre svega zbog njenog neposrednog značaja za sticanje prava održajem i ostvarivanje sudske zaštite.
- Ostale državine prava pravno postoje i punovažno uživaju samostalnu državinsku zaštitu, premda nemaju širi praktični značaj za sticanje samih prava.
3. Državina bez neposredne faktičke vlasti (idealna državina)
Kao izuzetak od opšteg pravila da je za državinu nužna neposredna fizička vlast na stvari, pravni poredak priznaje oblike državine sa fingiranom faktičkom vlašću radi ostvarivanja specifičnih pravnih dejstava:
- Državina naslednika: Svi zakonski i zaveštajni naslednici stiču položaj držaoca u trenutku smrti ostavioca, nezavisno od toga da li imaju fizički kontakt sa predmetima zaostavštine. Na osnovu ove fikcije, naslednici uživaju pravo na državinsku zaštitu kako međusobno, tako i prema trećim licima.
- Posredna državina: Ustanovljena je u korist lica koje stvar ne drži neposredno, pri čemu u njegovu korist teče rok za održaj i priznaje mu se pravo na zaštitu iako se stvar faktički nalazi kod neposrednog držaoca.
III. STICANJE I PRESTANAK DRŽAVINE
1. Pravila o sticanju i gubitku državine stvari
Državina se punovažno stiče u trenutku uspostavljanja faktičke vlasti koja po obimu odgovara određenoj vrsti državine, preduzimanjem odgovarajuće radnje zaposedanja stvari. Za sam nastanak državine nisu od značaja dužina vršenja niti kvalitet vlasti. Državina prestaje trajnim gubitkom faktičke vlasti, osim pod uslovom da držalac putem blagovremene državinske zaštite uspešno povrati izgubljenu vlast na stvari.
2. Specifičnosti sticanja državine stvarnih službenosti
Način zasnivanja faktičke vlasti zavisi od same prirode stvarne službenosti:
- Pozitivne stvarne službenosti: Državina nastaje kada vlasnik povlasnog dobra počne faktički da upotrebljava poslužno dobro na određeni način, a vlasnik poslužnog dobra trpi takvo preduzimanje radnji.
- Negativne stvarne službenosti: Državina nastaje kumulativnim ispunjenjem uslova:
- Vlasnik povlasnog dobra postavlja izričitu zabranu vlasniku poslužnog dobra da preduzima određene faktičke radnje na koje bi inače po zakonu imao pravo.
- Vlasnik poslužnog dobra se pokori zabrani i uzdrži od vršenja tih radnji.
- Protivljenje vlasnika poslužnog dobra isključuje nastanak državine, a manifestuje se podnošenjem tužbe zbog uznemiravanja svojine ili zahtevom za zaštitu državine.
3. Zabrana jednostrane promene osnova državine
U pogledu pravnog kontinuiteta primenjuje se tradicionalno pravilo po kome držalac ne može samom promenom svoje unutrašnje volje promeniti pravni osnov državine. Držalac koji stvar drži po užem osnovu ne može prostim unutrašnjim preokretom transformisati svoju državinu u svojinsku.
IV. PRAVNA DEJSTVA I ZAŠTITA DRŽAVINE
1. Dejstvo državine prema trećim licima
Državina uživa pravnu zaštitu samostalno, potpuno nezavisno od postojanja ovlašćenja na državinu. Suština ovog instituta jeste ovlašćenje držaoca da isključi sva treća lica od neovlašćenog dodira i svakog drugog uticaja na stvar. Pravo na zaštitu nastaje u momentu kada treće lice povredi ovo pravno stanje činjenjem radnje nedozvoljenog smetanja, bilo oduzimanjem bilo uznemiravanjem državine.
2. Razgraničenje posesorne i petitorne zaštite
Pravni poredak strogo razdvaja zaštitu činjenice državine od zaštite prava na državinu:
- Posesorna zaštita (zaštita državine):
- Pruža se putem posesornih tužbi.
- Raspravlja se isključivo o poslednjem stanju faktičke vlasti i nastalom smetanju, bez raspravljanja o pravu.
- Može se ostvariti isključivo u kratkim prekluzivnim rokovima.
- Petitorna zaštita (zaštita ovlašćenja na državinu):
- Ostvaruje se petitornim tužbama kojima se štiti samo subjektivno pravo čiji je sastavni deo ovlašćenje na držanje stvari.
- U parnici se dokazuje jače pravo i pravni osnov držanja.
- Zaštita ovlašćenja na državinu nije vezana za prekluzivne rokove, već teče dokle god postoji samo subjektivno pravo.
