I. ISTORIJSKI RAZVOJ I PITANJE PRAVNE PRIRODE DRŽAVINE
1. Istorijska evolucija koncepcija državine
Sa promenom shvatanja državine u objektivnom pravu menjala se i sama koncepcija ovog instituta. Prvobitni kriterijum izmenjen je još u rimskom pravu uvođenjem preteče državine prava, dok je najznačajniji istorijski zaokret učinjen u Nemačkom građanskom zakoniku prelaskom sa subjektivne koncepcije na objektivnu koncepciju koja danas preovlađuje u savremenom pravu.
- Prihvatanje koncepcija u uporednom pravu:
- Subjektivnu koncepciju prihvataju francuski i austrijski građanski zakonik.
- Objektivnu koncepciju usvajaju nemački građanski zakonik, domaći zakon koji uređuje osnovne svojinskopravne odnose i englesko pravo.
- Sistemi koji ne regulišu institut: Pojedina zakonodavstva, poput ruskog građanskog prava, uopšte ne normiraju državinu niti pružaju državinsku zaštitu.
2. Pravna priroda državine u teoriji i zakonodavstvu
Određivanje pravne prirode državine predstavlja jedno od najspornijih teorijskih pitanja, pri čemu je još rimsko pravo postavilo pravilo o potpunom razdvajanju državine od svojine i prava. U modernom zakonodavstvu samo je austrijski zakonik svrstao državinu u stvarna prava, dok je savremena pravna teorija gotovo nepodeljena u stavu da je državina isključivo faktička vlast, a ne subjektivno pravo.
II. SUBJEKTIVNA KONCEPCIJA DRŽAVINE
1. Pojam i konstitutivni elementi
Prema subjektivnom konceptu, državina postoji samo onda kada se na istoj stvari kumulativno steknu faktička vlast na stvari i volja držaoca da stvar drži kao svoju. Posledica ovakvog shvatanja jeste izuzetno uzak pojam državine:
- Subjekti kojima se priznaje državina: Volju da stvar drže kao svoju mogli su imati isključivo vlasnik i kradljivac.
- Položaj ostalih držalaca: Sva ostala lica koja su neposredno držala stvar smatrana su detentorima ili prirodnim držaocima bez pravne zaštite.
- Proširenje zaštite kroz preteču državine prava: Pošto se klasični subjektivni koncept pokazao preuskim, u kasnijem pravu uvedena je neprava državina bez svojinske volje kako bi se državinska zaštita pružila zalogoprimcu i imaocima službenosti.
2. Razvoj i oblici državine u rimskom pravu
Iako je rimsko pravo još od najstarijeg perioda poznavalo faktičku upotrebu i držanje stvari, prvu pravnu zaštitu od smetanja i oduzimanja uvelo je pretorsko pravo u korist držalaca javnog zemljišta, što je docnije prošireno na nepokretne i pokretne stvari putem interdiktne zaštite. Rimsko pravo nije štitilo svaku faktičku vlast, već samo onu koja je ispunjavala konstitutivne elemente faktičkog držanja i volje da se stvar zadrži za sebe.
- Kategorije zaštićene državine:
- Interdiktna državina: Državina podobna za samostalnu zaštitu putem posebnih državinskih tužbi.
- Civilna državina: Državina koja se, pored faktičke vlasti i volje, zasnivala i na punovažnom pravnom osnovu, zbog čega je jedina vodila sticanju prava svojine putem održaja.
- Preteča državine prava: Ustanovljena kao zaštita faktičke vlasti na pravima preko prilagođenih tužbi, pri čemu je, na primer, plodouživalac u pogledu same stvari i dalje formalno tretiran samo kao detentor.
III. OBJEKTIVNA KONCEPCIJA DRŽAVINE
1. Pojam i uloga volje
Prema objektivnoj koncepciji, državina predstavlja svaku faktičku vlast na stvari koju određeno lice vrši bez obzira na karakter i usmerenost njegove volje. Posebna svojinska volja ovde nije samostalan konstitutivni element, već se unutrašnja, prirodna volja posmatra kao prirodna i nužna pretpostavka samog vršenja faktičke vlasti, jer se faktička vlast ne može sprovoditi bez svesti i volje.
2. Nastanak, tvorac i prednosti objektivnog koncepta
Objektivna koncepcija potiče iz germanskog prava od instituta koji je označavao spoljni, vidljivi odnos lica prema stvari koji pravni poredak priznaje kao vidljivu formu pravne vlasti na stvari. Tvorac ove koncepcije u pravnoj nauci jeste Rudolf fon Jering.
- Pravne posledice prihvatanja objektivne koncepcije:
- Dolazi do znatnog proširenja pojma državine i istovremenog sužavanja instituta detencije.
- Za sticanje i vršenje državine više se ne zahteva ponašanje držaoca u svojstvu vlasnika.
- Ovaj koncept pruža efikasniju pravnu zaštitu svim neposrednim držaocima i u potpunosti odgovara savremenim ekonomskim i životnim potrebama, zbog čega je i integralno prihvaćen u našem pozitivnom pravu.
