Amnestija i pomilovanje predstavljaju politički akt milosti koji se dodeljuje od strane najviših organa državne vlasti (parlamenta, odnosno šefa države).
Predstavljaju akte kojima se dejstvo presude menja u korist osuđenog ili se isključuje mogućnost krivičnog gonjenja učinioca.
Amnestija je akt zakonodavnog organa kojim se u formi zakona poimenično neodređenom krugu lica daje:
- Oslobođenje od gonjenja (abolicija)
- Potpuno ili delimično oslobođenje od izvršenja kazne
- Zamena izrečene kazne blažom kaznom
- Rehabilitacija
- Ukidanje (pojedinih ili svih) pravnih posledica osude
- Ukidanje određenih mera bezbednosti (zabrane vršenja poziva, delatnosti i dužnosti, zabrane upravljanja motornim vozilom i proterivanje stranca iz zemlje).
Može se odnositi na učinjena određena krivična dela ili na određene kazne bez obzira na krivično delo.
KZ ne predviđa nikakva ograničenja u pogledu vrste i težine krivičnog dela, visine izrečene kazne za dela koja mogu biti obuhvaćena amnestijom. Amnestija se najčešće vezuje za:
- vrstu krivičnog dela
- tada se mogu amnestirati lica bez obzira na visinu izrečene kazne
- visinu izrečene kazne
- tada njom može biti obuhvaćeno bilo koje krivično delo ali ona se može vezivati i za druge kriterijume:
- učinioce određene starosti
- pola
- određenog zdravstvenog stanja (npr. invalidnost).
Amnestija se daje samo za već učinjena krivična dela, što znači da se ne može dati za ubuduće.
Kod trajnih krivičnih dela datom amnestijom je obuhvaćeno samo ono protivpravno stanje stvoreno izvršenjem krivičnog dela koje je trajalo do stupanja na snagu zakona o amnestiji
- Ukoliko lice obuhvaćeno amnestijom nastavi da ostvaruje obeležja istog krivičnog dela i posle tog momenta, čini novo krivično delo koje nije obuhvaćeno amnestijom.
- npr. ako bi posle amnestije za krivično delo izbegavanja vojne obaveze amnestirano lice nastavilo da izbegava vojnu službu amnestija se ne bi odnosila na to kasnije učinjeno delo
Davanjem amnestije se ne dira u prava trećih lica koja se zasnivaju na osudi (pre svega u pravo na imovinskopravni zahtev).
