I. POJAM I PREDMET DRŽAVINSKE ZAŠTITE
1. Pojam i svrha zaštite državine
Državinska zaštita predstavlja ponovno uspostavljanje prethodnog mirnog stanja faktičke vlasti bez ispitivanja i usklađivanja državine sa pravom na državinu, odnosno bez dovođenja faktičke vlasti u sklad sa pravnom vlašću. Zaštita se pruža radi saniranja nastale samovlasne promene zatečenog stanja na stvari, pri čemu se pravo na zaštitu ne izvodi iz kvaliteta državine niti zavisi od dužine trajanja faktičke vlasti.
2. Predmet zaštite i domašaj faktičke vlasti
Predmet državinske zaštite jeste svaki oblik državine na pokretnoj ili nepokretnoj stvari koja može biti objekt građanskopravne svojine ili drugog prava, a povodom koje je izvršena radnja smetanja. U modernom pravu domašaj zaštite nepokretnosti obuhvata i prateći prostor koji je neophodan za nesmetano vršenje faktičke vlasti.
- Obuhvat objekata zaštite:
- Sve vrste državine: Punu zaštitu uživa državina stvari, državina prava, sudržavina, kao i posredna i neposredna državina.
- Vazdušni prostor iznad nepokretnosti: Državinsku zaštitu uživa i vazdušni prostor iznad zemljišta do visine na kojoj se prostire faktička vlast.
- Upotreba savremenih uređaja: Dozvoljena je i uživa zaštitu tužba zbog smetanja državine korišćenjem drona u vazdušnom prostoru iznad tuđe nepokretnosti.
- Odsustvo stalnog boravka držaoca: Smetanje poseda vikendice ili placa postoji i u situaciji kada držalac ne živi stalno na nepokretnosti, jer privremeno odsustvo ne prekida faktičku vlast.
- Zaštita u sistemu objektivnog koncepta: Polazeći od objektivnog koncepta državine, zaštita se pruža paralelno različitim držaocima povodom iste stvari, tako da posredni i neposredni držalac uživaju samostalnu zaštitu prema trećim licima, ali i uzajamnu zaštitu u međusobnim odnosima.
3. Teorijsko razgraničenje prava povodom državine
U savremenoj pravnoj teoriji sprovodi se precizno razgraničenje između dva srodna, ali suštinski različita ovlašćenja koja se vezuju za državinu:
- Pravo na državinu: Predstavlja materijalnopravno ovlašćenje vršenja faktičke vlasti koje proističe iz određenog subjektivnog prava.
- Pravo na isključenje trećih lica: Predstavlja samostalno ovlašćenje držaoca da isključi svako treće lice od uticaja na stvar, odnosno pravo da stvar zadrži u zatečenom obliku i da postojeće stanje ostane nenarušeno.
- Zabrana raspravljanja o pravu: Kako kod zaštite državine stvari, tako i kod zaštite državine prava, sud je dužan da odbije svako raspravljanje o pravu na državinu i da odluku donese isključivo na osnovu poslednjeg mirnog poseda.
II. POJAM I OBLICI SMETANJA DRŽAVINE
1. Pojam smetanja i zahtev sadašnjosti radnje
Smetanje državine jeste opšti, rodni pojam koji obuhvata svaki protivpravni akt ograničavanja dosadašnje faktičke vlasti na stvari, bilo u vidu njenog sužavanja bilo u vidu potpunog oduzimanja. Da bi uživala sudsku zaštitu, radnja smetanja mora biti sadašnja i realna, dok je pravno isključena zaštita od budućeg ili pretpostavljenog smetanja.
- Suština smetanja: Smetanje uvek za posledicu ima materijalnopravni akt promene dotadašnjeg faktičkog stanja, bez obzira na to da li je izvedeno neposrednom ili posrednom radnjom.
- Nebitnost pravne osnovanosti: Za kvalifikaciju akta smetanja potpuno je irelevantno da li lice koje preduzima radnju ima pravni osnov za držanje, jer se samovlasna promena poseda zabranjuje i samom vlasniku.
2. Oblici i manifestacije smetanja u praksi
Smetanje državine najčešće nastaje aktivnim činjenjem trećeg lica, ali može biti prouzrokovano i stanjem ili štetnim svojstvom susedne stvari. U sudskoj praksi kao tipični oblici smetanja izdvajaju se:
- Fizičko preprečavanje: Istovar peska, šljunka ili građevinskog materijala kojim se onemogućava ili otežava prolaz preko poslužnog dobra.
- Jednostrana promena međe: Samovlasno pomeranje ograde ili međe na osnovu nalaza geometra bez saglasnosti suseda ili sudske odluke.
- Izazivanje opravdanog straha: Vezivanje opasnog psa neposredno uz prolaz ili upućivanje ozbiljne verbalne pretnje kojom se kod držaoca stvara opravdan strah od daljeg korišćenja nepokretnosti.
- Štetne imisije: Izazivanje prekomernih imisija, poput buke nastale upotrebom agregata na susednom imanju, kojima se ometa mirno vršenje faktičke vlasti.
III. RAZLOZI I FUNKCIJE DRŽAVINSKE ZAŠTITE
1. Očuvanje socijalnog mira i zabrana samovlašća
Osnovni socio-pravni razlog postojanja državinske zaštite jeste očuvanje kontinuiteta faktičkih odnosa i zaštita opšteg društvenog mira sprečavanjem samovlasnih promena zatečenog stanja. Pravni poredak se rukovodi tradicionalnim pravilom da se ne smeju nasilno remetiti odnosi koji su već uspostavljeni, čime se isključuje privatno nasilje i zabranjuje samovlašće čak i onda kada ga preduzima titular subjektivnog prava. Ova zaštitna funkcija predstavlja najšire dejstvo državine jer se automatski vezuje za sam fakt postojanja poseda, bez obzira na njegov kvalitet i savesnost.
2. Provizornost državinske zaštite i posredna zaštita subjektivnih prava
Državinska zaštita po svojoj pravnoj prirodi ima provizorni i privremeni karakter, budući da se konačno uređenje odnosa između stranaka uspostavlja u redovnom sudskom postupku petitornom zaštitom koja se zasniva na merodavnom pravu.
- Posredna zaštita subjektivnih prava: Pošto je državina redovan spoljni atribut prava svojine i drugih stvarnih i obligacionih prava, zaštitom faktičke vlasti posredno se štite i sama subjektivna prava.
- Otklanjanje potrebe za petitornom tužbom: U slučajevima u kojima se državina poklapa sa pravom, brza državinska zaštita u potpunosti otklanja potrebu za vođenjem dugotrajnog petitornog spora.
3. Istorijski razvoj u domaćem pravu
Uvođenje državinske zaštite u srpskom pravu teklo je uz znatna teorijska nerazumevanja opravdanosti pružanja zaštite faktičkom posedu mimo ili protiv samog prava na državinu.
- Srpski građanski zakonik: Iako je sadržao određene terminološke i koncepcijske nedoslednosti, postavio je temelj zaštite kroz pravilo da čak ni vlasnik ne može silom, van suda, oduzeti državinu od sadašnjeg držaoca.
- Zakon o sudskom postupku u građanskim parnicama iz 1929. godine: Tek ovim procesnim zakonom u srpskom pravnom sistemu celovito i samostalno je uređen parnični postupak za smetanje poseda.
- Opšti imovinski zakonik za Crnu Goru iz 1888. godine: Znatno pre uvođenja posebnog procesnog zakona u Srbiji, ovaj zakonik je na izuzetno moderan i jasan način potpuno normirao institut samostalne državinske zaštite.
IV. OBLICI ZAŠTITE DRŽAVINE
1. Vansudska i sudska zaštita
Imajući u vidu da je državina faktički odnos lica prema stvari koji nastaje i prestaje fizičkim radnjama nezavisno od postojanja pravnog osnova, njena zaštita usmerena je na očuvanje ili uspostavljanje poslednjeg mirnog poseda. Pravni poredak držaocu stavlja na raspolaganje dva osnovna oblika zaštite:
- Samopomoć (vansudska zaštita): Dozvoljena upotreba srazmerne fizičke sile od strane samog držaoca radi odbijanja neposrednog napada ili povraćaja sveže oduzete stvari, pod zakonom strogo određenim kumulativnim uslovima.
- Državinske tužbe (sudska zaštita): Ostvarivanje zaštite pred nadležnim sudom podnošenjem posesorne tužbe zbog oduzimanja ili uznemiravanja državine u kratkim prekluzivnim rokovima.
