I. STICANJE DRŽAVINE
1. Aprehenziona radnja i faktička vlast
Državina se po opštem pravilu stiče uspostavljanjem faktičke vlasti na stvari preduzimanjem aprehenzione radnje. Faktička vlast postoji uvek kada držalac ima objektivnu mogućnost ostvarivanja uticaja na stvar, pri čemu sticanje ne podrazumeva nužno neprekidno vršenje fizičkih radnji, već prirodnu volju za vršenje državine pojačanu objektivnom mogućnošću vršenja faktičke vlasti.
- Kriterijum ocene: Koje radnje konstituišu uspostavljanje faktičke vlasti predstavlja faktičko pitanje koje sud ceni u svakom konkretnom slučaju prema prirodi stvari i okolnostima.
- Primer daljinskog uticaja: Mogućnost upravljanja nadzornim kamerama na udaljenom placu pravno konstituiše faktičku vlast i državinu.
- Nezavisnost od pravnog osnova: Aprehenziona radnja po svojoj prirodi nije vezana za postojanje pravnog osnova, te je punovažno može izvršiti i samovlasni uzurpator.
2. Modaliteti sticanja na pokretnim i nepokretnim stvarima
Način zasnivanja faktičke vlasti neposredno je uslovljen fizičkom i pravnom prirodom samog objekta:
- Pokretne stvari: Državina se stiče fizičkom predajom stvari u posed sticaoca, čime za pribavioca nastaje državina, a za dosadašnjeg prenosioca prestaje.
- Nepokretnosti: Državina se stiče faktičkim uvođenjem u posed nepokretnosti, odnosno simboličkim radnjama poput predaje ključeva od stana.
- Nezavisnost od evidencije nepokretnosti: Stanje upisa u katastru nepokretnosti ne određuje stanje faktičke vlasti, te se državina ne može steći niti izgubiti samim upisom ili brisanjem u katastarskom operatu.
3. Sticanje državine prava
Državina prava stiče se uspostavljanjem faktičke vlasti na stvari u obimu koji odgovara sadržini prava izvedenog iz prava svojine.
- Jednostranim činom (neposredno): Faktičkim preduzimanjem radnji koje do tada nisu vršene na tuđoj stvari, kao što je samovlasni prolazak preko poslužnog dobra radi zasnivanja stvarne službenosti.
- Pravnim poslom (posredno): Uspostavljanjem faktičkog vršenja prava na osnovu sporazuma sa vlasnikom poslužnog dobra.
4. Sticanje idealne državine bez faktičke vlasti
Kao izuzetak od pravila da je za državinu nužna realna aprehenziona radnja, pravni poredak priznaje oblike državine koji nastaju nastupanjem pravno relevantnih činjenica:
- Državina naslednika: Nastaje po sili zakona u momentu smrti ostavioca u korist svih naslednika, potpuno nezavisno od postojanja njihove fizičke vlasti na zaostavštini.
- Posredna državina: Stiče se momentom zaključenja pravnog posla uz priznanje posredne vlasti od strane neposrednog držaoca.
- Promena položaja ugovarača: Dotadašnji vlasnik može prodati stvar i istovremeno ugovoriti njeno zadržavanje po osnovu zakupa, pri čemu prodavac postaje držalac prava, a novi vlasnik posredni držalac stvari.
II. PRENOS DRŽAVINE I SAMOVLASNA PROMENA OSNOVA
1. Zakoniti prenos i nezakonito sticanje državine
Prenos državine najčešće se odvija između dva lica na osnovu pravnog posla koji je usmeren na prenos subjektivnog prava, gde predaja stvari ujedno označava zakonit način prenosa državine. Nasuprot tome, državina se može steći i nezakonito putem uzurpacije, bilo samovlasnim uzimanjem kupljene stvari pre dobrovoljne predaje od strane prodavca, bilo izvršenjem krađe i oduzimanjem tuđe stvari bez ikakvog pravnog osnova.
2. Zabrana jednostrane promene osnova
Lice koje je otpočelo vršenje faktičke vlasti po određenom pravnom osnovu ne može promeniti osnov držanja ili detencije samom unutrašnjom promenom volje.
- Zahtev za spoljnim aktom: Za promenu osnova nužno je preduzimanje vidljivog, realnog i spolja manifestovanog akta, poput radnika koji mašinu poslodavca počne nositi kući i upotrebljavati je kao svoju.
- Posledica propuštanja zaštite: Ako držalac blagovremeno ne pruži zaštitu protiv takvog samovlašća, detentor protekom prekluzivnih rokova konvertuje u nezakonitog, manljivog i nesavesnog držaoca.
III. PRESTANAK DRŽAVINE
1. Pojam trajnog gubitka faktičke vlasti
Državina prestaje onda kada držalac trajno prestane da vrši faktičku vlast na stvari, bez obzira na to da li je prestanak nastupio na pravno dozvoljen ili nedozvoljen način.
- Oblici prestanka državine:
- Voljni prestanak: Nastaje jednostranim odricanjem i napuštanjem stvari ili sporazumnim prenosom poseda na drugo lice.
- Prestanak protivno volji držaoca: Nastaje protivpravnim oduzimanjem stvari od strane trećeg lica ili fizičkom propašću same stvari.
- Prestanak idealne državine: Posredna državina prestaje gašenjem pravnog osnova ili uskraćivanjem priznanja od strane neposrednog držaoca, dok državina naslednika prestaje pravosnažnom deobom zaostavštine ili izjavom o odricanju od nasleđa.
2. Privremena sprečenost i zakonska pretpostavka kontinuiteta
Privremeni prekid u vršenju faktičke vlasti ne dovodi automatski do gubitka državine, jer se ne zahteva neprekidan materijalni kontakt sa stvarju, što se ogleda u situaciji kada vlasnik privremeno ne obrađuje poljoprivredno zemljište, ali i dalje zadržava punopravnu državinu.
- Pretpostavka trajanja državine: U pravu važi oboriva pretpostavka kontinuiteta po kojoj se za lice koje je jednom steklo državinu pretpostavlja da je držalac sve vreme, dok teret dokazivanja prestanka pada na stranu koja to tvrdi.
- Fikcija neprekinutosti kod uspešne zaštite: Ukoliko je stvar oduzeta aktom smetanja, smatra se da državina nije bila prekinuta ako je prethodni držalac uspešno povrati korišćenjem blagovremene državinske tužbe ili primenom dozvoljene samopomoći, što ima presudan značaj za računanje rokova održaja.
IV. SUDSKA PRAKSA O FAKTIČKOM STANJU I MEĐAMA
1. Nedozvoljenost jednostrane promene faktičkog stanja na osnovu nalaza geometra
U sudskoj praksi izgrađen je čvrst stav prema kome nalaz i mišljenje veštaka geopolitičke i geodetske struke ne daje ovlašćenje držaocu da samovlasno promeni zatečene granice poseda.
- Suština stava sudske prakse: Sused ne može promeniti faktičko stanje na terenu pozivanjem na nalaz geometra bez izričite saglasnosti drugog suseda.
- Kvalifikacija radnje: Pomeranje ograde ili međe na osnovu katastarskog stanja bez pristanka suseda ili sudske odluke predstavlja radnju nedozvoljenog smetanja državine koja uživa posesornu zaštitu.
