Naš zakonodavac nije ostao samo pri starom sistemu, fiksnih iznosa. Taj sistem jeste jednostavniji jer ne zahteva utvrđivanje prihoda učinioca, ali je novi sistem u prednosti pre svega jer jednako pogađa bogate i siromašne. Za isto krivično delo bogati učinilac može biti stostruko više kažnjen nego siromašni učinilac. Stoga KZ predviđa oba sistema.

Krivični zakonik predviđa oba sistema novčane kazne tako što novi sistem postavlja kao primaran – novčana kazna u dnevnim iznosima, dok stari sistem – novčana kazna u određenom iznosu postavlja kao supsidijaran

1. Novčana kazna u dnevnim iznosima
   • podrazumeva da se kazna najpre odmerava u danima, a nakon toga se utvrđuje novčana vrednost jednog dana, a onda se množenjem dolazi do novčane kazne koja se izriče
   • broj dana se odmerava na isti način kao i kada bi se odmeravala kazna zatvora u danima, na osnovu opštih pravila o odmeravanju kazne
     • ne može biti manji od 10 niti veći od 360 dana
   • vrednost dana se utvrđuje tako što se utvrde mesečni i godišnji prihodi učinioca, zatim se oduzmu njegovi redovni troškovi, odnosno utvrđuje se koliko on može da uštedi, a onda se ta ušteda deli sa brojem dana u mesecu, odnosno godini
     • vrednost jednog dana ne može biti manji od 500 dinara niti veći od 50.000 dinara
   • kod ovog sistema propisani su kazneni rasponi, koji zavise od zaprećene kazne zatvora uz koju je kod pojedinih krivičnih dela alternativno propisana novčana kazna:
     • do 60 dnevnih iznosa za krivična dela za koja se može izreći kazna zatvora do 3 meseca
     • 30-1 20 dnevnih iznosa za krivična dela za koja se može izreći kazna zatvora do 6 meseci
     • 60-1 80 dnevnih iznosa za krivična dela za koja se može izreći kazna zatvora do 1 godine
     • 120-240 dnevnih iznosa za krivična dela za koja se može izreći kazna zatvora do 2 godine
     • najmanje 180 dnevnih iznosa za krivična dela za koja se može izreći kazna zatvora do 3 godine
     • Ako je za krivično delo propisana samo novčana kazna, ona se odmerava u okviru propisanog broja dnevnih iznosa za to delo
   • u primeni ovog sistema sudovi se suočavaju sa problemima na koji način utvrditi stvarne prihode učinioca
     • zakon ovlašćuje sud da može zahtevati podatke od banaka ili drugih finansijskih ustanova, državnih organa ili pravnih lica, koji su dužni da tražene podatke dostave
     • ukoliko se podaci ne mogu pribaviti, ili ukoliko učinilac ne ostvaruje nikakav prihod ali je vlasnik imovine ili nosilac imovinskih prava, sud će po slobodnoj proceni utvrditi visinu dnevnog iznosa
     • ipak, u nekim slučajevima čak ni pored tih mogućnosti nije moguće utvrditi visinu dnevnog iznosa, i to je razlog zašto je KZ zadržao i stari sistem fiksnih iznosa, koji će se primenjivati kao supsidijarni
2. Novčane kazne u određenom iznosu
   • ako je nemoguće utvrditi visinu dnevnog iznosa novčane kazne primenjuje se stari sistem fiksnih iznosa
   • opšti minimum kod ovog sistema je 10.000 dinara, a opšti maksimum milion dinara (deset miliona kod krivičnih dela izvršenih iz koristoljublja)
   • i kod ovog sistema visina kaznenih raspona zavisi od visine zaprećene kazne zatvora uz koju je novčana kazna propisana za pojedina dela
     • do 100.000 dinara za krivična dela za koja se može izreći kazna zatvora do 3 meseca
     • 20.000-200.000 dinara za krivična dela za koja se može izreći kazna zatvora do 6 meseci
     • 30.000-300.000 dinara za krivična dela za koja se može izreći kazna zatvora do 1 godine
     • 50.000-500-000 dinara za krivična dela za koja se može izreći kazna zatvora do 2 godine
     • najmanje 1 00.000 dinara za krivična dela za koja se može izreći kazna zatvora do 3 godine

• novčana kazna se kao sporedna kazna može izreći i u onim slučajevima kada ona nije kod pojedinog krivičnog dela predviđena, ili je predviđena alternativno, a sud se odluči da kao glavnu kaznu izrekne zatvor
  • glavni uslov za korišćenje te mogućnosti je da je delo izvršeno iz koristoljublja

KZ reguliše izvršenje novčane kazne

• rok za plaćanje novčane kazne se određuje u presudi i on ne može biti kraći od 15 dana niti duži od 3 meseca
• u opravdanim slučajevima sud može dozvoliti da se novčana kazna isplati u otplatama, a u tom slučaju rok isplate ne može biti duži od 1 godine
• KZ više ne predviđa prinudnu naplatu neplaćene novčane kazne
  • ukoliko osuđeni ne plati novčanu kaznu dolazi do njenog pretvaranja u zatvor – reč je o supletornom zatvoru
  • tada se određuje jedan dan zatvora za svakih 1.000 dinara novčane kazne
  • za njega ne važi većina odredaba o kazni zatvora – taj zatvor može trajati najduže 6 meseci, a ako je izrečena novčana kazna u iznosu većem od 700.000 dinara, on može trajati najduže 1 godinu.
• neplaćena novčana kazna može biti zamenjena i radom u javnom interesu
  • tada se za svakih 1.000 dinara novčane kazne određuje 8h rada u javnom interesu 
  • rad u javnom interesu ne može biti duži od 360h
• u slučaju da osuđeni isplati deo novčane kazne ostatak se srazmerno pretvara u zatvor
  • kada je novčana kazna izrečena u većem iznosu od onoga koji se bez ostatka može pretvoriti u zatvor potrebno je izračunati deo, odnosno procenat isplaćene novčane kazne i za toliko umanjiti maksimalno trajanje zatvora, bez obzira na preostali deo neplaćene novčane kazne
• u slučaju da osuđeni isplati ostatak novčane kazne, izvršenje supletornog zatvora će se obustaviti
• posle smrti osuđenog novčana kazna se neće izvršiti

Uslovni otpust je samo faza u izvršenju kazne zatvora

Suština uslovnog otpusta je u tome da se deo kazne ne izvršava, tj izvršiće se samo ukoliko dođe do opoziva uslovnog otpusta. Ukoliko do njega ne dođe, kazna se gasi.

• Za vreme uslovnog otpusta kazna postoji samo kao pravna mogućnost
• Vreme provedeno na uslovnom otpustu u slučaju opoziva se ne uračunava u izdržanu kaznu

Opšti uslovi za uslovni otpust:

• Osuđeni koji je izdržao dve trećine kazne zatvora sud će otpustiti sa izdržavanja kazne pod uslovom da do isteka vremena za koje je izrečena kazna ne učini novo krivično delo
• potrebno je da se osuđeni u toku izdržavanja kazne tako popravio da se sa osnovom može očekivati da će se na slobodi dobro vladati, a naročito da do isteka vremena za koje je izrečena kazna neće vršiti krivična dela

KZ propisuje uslove za uslovni otpust, osuđeni će se uslovno otpustiti ukoliko su kumulativno ispunjena dva uslova:

• da je izdržao najmanje 2/3 kazne
  • ranije je postojala mogućnost da se osuđeno lice otpusti posle samo 1/3 izdržane kazne
  • ta mogućnost je predstavljala osnov za arbitrernost i suspenziju sudske odluke u pogledu dve trećine kazne, stoga je ta mogućnost ukinuta
• da se za vreme izvršenja kazne tako popravio da se sa osnovom može očekivati da više neće vršiti krivična dela, tj da je u odnosu na njega postignuta svrha kažnjavanja
  • ispunjavanje ovog uslova je u praksi teško utvrditi
  • poznato je da ni izuzetno dobro vladanje osuđenih lica za vreme izdražavanje kazne ne mora imati nikakve veze sa njihovim popravljanjem

Uslovni otpust i u slučaju ispunjavanja zakonskih uslova predstavlja samo mogućnost ukoliko je osuđeni više od tri puta pravosnažno osuđen na kaznu zatvora.

ZID KZ iz 2012 godine uvodi zabranu uslovnog otpuštanja ukoliko je osuđeni u toku izdržavanja kazne dva puta disciplinski kažnjavan i kome su oduzete dodeljene pogodnosti.

Sud može u odluci kojom osuđenog uslovno otpušta odrediti da ispuni neku od obaveza predviđenih krivičnopravnim odredbama.

Opozivanje uslovnog otpusta može biti:

• obavezno – ako osuđeni za vreme dok je na uslovnom otpustu učini krivično delo za koje je izrečena kazna zatvora duža od 1 godine.
• fakultativno – kada je izrečena kazna do 1 godine. U tom slučaju do opoziva uslovnog otpusta može, ali ne mora doći.

• Mogućnost opoziva postoji i kada osuđeni koji je na uslovnom otpustu ne ispuni neku od obaveza koju mu je odredio sud.
• O uslovnom otpuštanju kao i o njegovom opozivanju odlučuje sud

Iako je moguće propisati više kazni lišenja slobode, naš zakonodavac odlučio se samo za jednu vrstu ove kazne – zatvor.

Naše krivično zakonodavstvo određuje opšti minimum i maksimum kazne zatvora, odnosno najmanju i najvišu moguću meru kazne, a svrha propisivanja opšteg minimuma i maksimuma jeste da se u tom okviru kod pojedinih krivičnih dela propiše posebni minimum i posebni maksimum.

• zatvor ne može biti kraći od 30 dana niti duži od 20 godina
• u odnosu na opšti maksimum KZ predviđa izuzetak – da se za najteža krivična dela propiše kazna zatvora u trajanju od 30-40 godina
  • osim tog izuzetka, teža kazna od opšteg maksimuma se ne može izreći
  • poseban slučaj kazne zatvora koja je uvedena kao zamena za smrtnu kaznu
  • zato se ne može odmeravati i izricati kazna zatvora između 20 i 30 godina
  • kazna od 30-40 godina se ne može izreći licu koje u vreme izvršenja krivičnog dela nije navršilo 21 godinu života
    • ona se može izricati samo na pune godine
  •  teža kazna od opšteg maksimuma se ne može izreći

Kod dužih kazni zatvora, ona se izriče na pune godine i mesece, dok je izricanje kazne zatvora i na dane opravdano samo kod kratkotrajnih kazni lišenja slobode

• KZ predviđa u tom pogledu granicu od 6 meseci zatvora
• zatvor se izriče na pune godine i mesece, a do 6 meseci i na pune dane

Zakonom o izmenama i dopunama KZ iz 2009. godine uvedena je kazna kućnog zatvora, kao modalitet izvršenja kazne zatvora

• izvršava se u prostorijama u kojima osuđeni stanuje
• uslov za to je da je izrečena kazna zatvora do 1 godine
• ova mogućnost može iskoristiti ukoliko se s obzirom na ličnost učinioca, njegov raniji život, njegovo držanje posle učinjenog dela, stepen krivice i druge okolnosti pod kojima je delo učinjeno može očekivati da će se na taj način ostvariti svrha kažnjavanja
• u slučaju da osuđeni samovoljno napusti prostorije u kojima stanuje u kojima izdržava izrečenu kaznu zatvora, jednom u trajanju dužem od 6h ili dva puta u trajanju do 6h, ostatak kazne će izdržati u zavodu za izvršenje kazne zatvora
• izvršenje kazne zatvora na ovaj način se ne može odrediti učiniocu krivičnog dela protiv braka i porodice ukoliko živi sa oštećenim u istom porodičnom domaćinstvu

Posebnu pažnju izazivaju pitanja u vezi propisivanja ove kazne, njenih opcija, kao i problem kratkotrajnih kazni lišenja slobode

FAKTORI ZA NASTANAK I RAZVOJ OVE KAZNE:

• Kazna lišenja slobode nema realnog osnova za svoju primenu dok se ne stvore jaki državni organi
• Kazna lišenja slobode zahteva dovoljno bogatu materijalnu osnovu društva jer je reč o skupoj krivičnoj sankciji
• Lična sloboda kao dobro čoveka mora zauzimati visoko mesto na vrednosnoj skali i svim članovima društva mora biti priznato pravo na ličnu slobodu

Kazna lišenja slobode predstavlja najvažniju kaznu u savremenim pravima, međutim u vezi sa njom se javlja veći broj pitanja koja su sporna.

1. opšteusvojen je stav da učinioca ne treba slati u zatvor ako se može očekivati da će se primenom određenih sankcija na slobodi na njega uticati da više ne vrši krivična dela
   • od zaprećene kazne zatvora se očekuje da ima generalno preventivno dejstvo
2.  da li predvideti jednu jedinstvenu ili više vrsta kazni lišenja slobode
   • većina zakonodavstava predviđa više vrsta kazna lišenja slobode
3. širina kaznenih raspona
   • kazneni rasponi ne smeju biti suviše uski jer bi se time onemogućilo pravilno odmeravanje kazne
   • ne smeju biti ni suviše široki jer bi to vodilo arbitrernosti
   • kod nas se zapaža propisivanje suviše širokih raspona, sa veoma visokim posebnim maksimumom
4. alternative kazni lišenja slobode
   • traganje za njima je poteklo iz saznanja da se kaznom lišenja slobode često postiže suprotan cilj od željenog
   • umesto da deluje preventivno na učinioca krivičnog dela, ona od njega stvara ličnost koja se još više udaljava od društva, od vladajućih društvenih normi i normalnog života na slobodi
   • od alternativa kazni lišenja slobode najviše uspega ima rad u javnom interesu
     • kao sankcija se propisuje u određenom trajanju
     • određuje se najmanji i najveći broj sati rada kao i dužina vremenskog perioda
     • sud u konkretnom slučaju određuje tačan broj sati rada kao i vreme u kom će se obaviti
     • mora biti dobrovoljan, jer bi inače bio u suprotnosti sa međunarodnom konvencijom koja zabranjuje prinudan rad
     • to ne može biti bilo koji rad, već rad koji ima humanitarni i opštekorisni karakter
     • npr pomoć starim licima, bolesnim licima, rad sa hendikepiranom decom, rad u oblasti životne sredine itd…
   • pored rada u javnom interesu koriste se i neke druge sankcije kao alternativa kazni lišenja slobode – naknada štete i neformalno poravnanje oštećenog i učinioca, ambulantni tretman ili upućivanje na obuku i mere pojačanog nadziranja, kao i kućni pritvor
5. kratkotrajne kazne lišenja slobode
   • osnovni prigovor je taj da se kratkotrajnim kaznama lišenja slobode ne mogu postići ciljevi resocijalizacije
     • saznanje da upravo dugotrajne kazne lišenja slobode vode daljoj desocijalizaciji umanjilo je značaj ovih prigovora
   • princip srazmernosti prilikom odmeravanja kazne zahteva primenu i kratkotrajnih kazni lišenja slobode, tako da nema dovoljno razloga da se od njih sasvim odustane

Sistem kazni u našem krivičnom zakonodavstvu obuhvata 4 kazne. To su:

• Zatvor
• Novčana kazna
• Rad u javnom interesu
• Oduzimanje vozačke dozvole

Mnoga postojeća rešenja iz opšteg dela polaze od onih koje je sadržao KZ iz 1 951 , međutim to se ne može reći za oblast krivičnih sankcija. Prvobitno, on je predviđao sedam vrste kazni.

Najviše dilema u sistemu kazni koji je predviđalo naše zakonodavstvo izazavala je smrtna kazna.

• 1993. godine ukinuta u saveznom krivičnom zakonodavstvu
• posle izmena i dopuna iz 2001 . godine sistem kazni više ne sadrži smrtnu kaznu, već umesto nje predviđa zatvor u trajanju od 40 godina
• smrtna kazna je u republičkom zakonodavstvu bila propisana samo za dva krivična dela: teško ubistvo i teške slučajeve razbojničke krađe i razbojništva
  • ukinuta je izmenama i dopunama 2002. godine
• na planu zakonodavnog regulisanja smrtne kazne u Evropi su danas preovladali filozofski, sociološki, psihološki i kriminalnopolitički argumenti protiv smrtne kazne
• Ukidanju smrtne kazne išla su u prilog još dva argumenta:
  • Suštinski je neprihvatljivo da u saveznom krivičnom zakonodavstvu smrtna kazna nije bila predviđena za isto tako teška pa i teža krivična dela od onih koja su u republičkom krivičnom zakonodavstvu bila zaprećena smrtnom kaznom
  • Nije bilo nikakvih posebnih razloga da i naša zemlja ne sledi trend koji je jasno došao do izražaja u evropskim zemljama

Naše krivično zakonodavstvo polazi pod podele na: glavne i sporedne kazne.

• Glavna kazna je zatvor, dok se novčana kazna, rad u javnom interesu i oduzimanje vozačke dozvole mogu izreći i kao glavne i kao sporedne.
• Glavna kazna se izriče samostalno, s tim što se samo jedna kazna može izreći kao glavna.
• Novčana kazna i oduzimanje vozačke dozvole kao sporedna kazna se mogu izreći uz kaznu zatvora kao glavnu kaznu.

Materijalno-formalni pojam kazne se određuje na sledeći način:

Kazna je zakonom predviđena represivna mera koja se u cilju suzbijanja kriminaliteta primenjuje prema učiniocu krivičnog dela na osnovu odluke suda nakon sprovedenog krivičnog postupka.

Najvažnija razlika u ovom pojmu u odnosu na pojam krivičnih sankcija jeste ta što se ovde kao pretpostavka za primenu kazne traži da je učinjeno krivično delo koje sadrži sve obavezne elemente, pa i krivicu. Kazna se ne može zamisliti bez krivice.

1. stepen represivnosti je najviši kod kazne
   • najviše zadire u prava i dobra učinioca, i nužno sadrži određeno zlo
     • ona znači socijalno-etički prekor koje društvo upućuje učiniocu krivičnog dela
2. načelo zakonitosti je kod kazne najdoslednije sprovedeno
   • pored opštih odredaba o kazni u opštem delu, ona se propisuje u posebnom delu za svako pojedino krivično delo
     • propisujući koja ljudska ponašanja predstavljaju krivično delo, zakonodavac propisuje i kaznu
3. krivične sankcije može izricati samo sud u krivičnom postupku

U pogledu opravdanja kazne, najvažnije grupe teorija su:

1. Utilitarističke – Opravdanje kazne vide u njenoj nužnosti i korisnoj funkciji koju ona obavlja za društvo – suzbijanje kriminaliteta.
2. Retributivističke – opravdanje kazne vide u retribuciji koja polazi od ideje srazmernosti i pravednosti.

• Ova dva pristupa koriste se istovremeno za opravdanje ili kritiku krivičnopravne zaštite i krivičnog prava u celini

U pogledu svrhe kažnjavanja formirale su se tri teorije:

1. Apsolutna teorija – Svrha kazne je vraćanje zla za učinjeno zla.
   • kazna je sama sebi cilj, odnosno odmazda za učinjeno krivično delo
2. Relativna teorija – Svrha kazne je prevencija. 
   • Generalna – kazna za cilj ima vršenje uticaja na potencijalne učinioce. Generalna prevencija može biti:
     1. Negativna: sastoji se u zastrašivanju potencijalnih učinioca
     2. Pozitivna: sastoji se u podržavanju društvenih i moralnih normi koji služe kao prepreka vršenju krivičnih dela.
   • Specijalna – kazna za cilj ima vršenje uticaja na učinioca koji je već učinio krivično delo
3. Mešovita teorija – smatra da je svrha kazne i jedno i drugo – i retribucija i prevencija

KZ polazi od relativne teorije i svrhu kažnjavanja određuje kao generalnu i specijalnu prevenciju. Svrha kažnjavanja je:

• Sprečavanje učinioca da čini krivična dela i uticanje na njega da ubuduće ne vrši krivična dela
• Uticanje na druge da ne čine krivična dela
• Izražavanje društvene osude za krivično delo, jačanje morala i učvršćivanje obaveze poštovanja zakona

KZ ne određuje retribuciju kao jednu od svrha kažnjavanja iako je tu komponentu teško negirati; ona ima važnu ograničavajuću funkciju

• preventivni ciljevi kazne ne smeju voditi strožoj kazni od one koja je srazmerna težini učinjenog dela i stepenu krivice učinioca