I. KRITERIJUMI PODELE DRŽAVINE I FINGIRANA FAKTIČKA VLAST
1. Kriterijumi klasifikacije državine
Državina predstavlja jedinstven pravni pojam čije se vrste određuju prema kvalitetu faktičke vlasti koju držalac vrši i prema broju subjekata koji tu vlast dele, bez obzira na to da li je reč o državljanju stvari ili prava. Dok se prema kvalitetu razlikuju zakonita i nezakonita, savesna i nesavesna, prava i manljiva, kao i posredna i neposredna državina, broj držalaca predstavlja kriterijum za razgraničenje isključive državine od sudržavine.
2. Pojam idealne državine sa fingiranom faktičkom vlašću
Kao izuzetak od opšteg pravila da je za državinu nužan neposredan fizički dodir sa stvarju, pravni poredak priznaje oblike državine stvari i prava sa fingiranom faktičkom vlašću, označene kao idealna državina.
- Oblici idealne državine: U ove oblike ubrajaju se državina naslednika i posredna državina.
- Pravni razlozi priznanja: Ustanovljene su radi ostvarivanja specifičnih pravnih dejstava, pre svega ostvarivanja državinske zaštite i toka rokova za održaj u korist lica koje nema neposrednu fizičku vlast na stvari.
II. POSREDNA I NEPOSREDNA DRŽAVINA
1. Pojam i krug subjekata posredne državine
Posrednu državinu stvari ima lice koje faktičku vlast na stvari vrši preko drugog lica, kome je po osnovu određenog ugovora ili drugog pravnog posla dalo stvar u neposrednu državinu. Posredni držalac ima položaj držaoca bez neposredne fizičke vlasti, pri čemu stvarnu faktičku vlast na stvari vrši isključivo neposredni držalac.
- Subjekti na strani posrednog držaoca: Po pravilu je to vlasnik stvari, ali to može biti i titular užeg prava, poput zakupca koji stvar daje u podzakup ili plodouživaoca koji ustupa vršenje svog prava.
- Predmet posredne državine: Posredni držalac može imati posrednu državinu stvari ili posrednu državinu prava, dok neposredni držalac uvek ima isključivo državinu prava.
2. Pojam neposredne državine
Neposredni držalac je lice koje po osnovu pravnog odnosa sa posrednim držaocem vrši neposrednu faktičku vlast na stvari, priznajući istovremeno postojanje posredne državine drugog lica. Sve aprehenzione radnje fizičkog zahvatanja i neposredne upotrebe stvari preduzima isključivo neposredni držalac.
3. Pretpostavke za nastanak i međusobna uslovljenost
Posredna i neposredna državina su neraskidivo međusobno uslovljene paralelne državine koje ne nastaju deobom jedne faktičke vlasti, već priznanjem dvostrukog kvaliteta poseda povodom iste stvari. Za njihovo punovažno postojanje neophodno je kumulativno ispunjenje dva uslova:
- Postojanje punovažnog pravnog osnova: Između lica mora postojati konkretan stvarnopravni ili obligacionopravni odnos, kao što su ugovor o zakupu, posluzi, ostavi, plodouživanju ili ručnoj zalozi.
- Volja neposrednog držaoca: Neophodno je postojanje volje neposrednog držaoca da priznaje posrednu vlast drugog lica i da iz nje izvodi sopstvenu vlast na stvari.
4. Sticaj više posrednih držalaca i teorijsko stepenovanje
Budući da je posredna državina pravna projekcija bez fizičke vlasti, povodom jedne iste stvari može postojati istovremeni sticaj više posrednih držalaca koji ne umanjuju obim faktičke vlasti, dok neposredna državina ostaje jedinstvena.
- Primeri sticaja: Kada zakupac uz saglasnost vlasnika da stvar u podzakup, ili kada poslugoprimac preda stvar u ostavu, vlasnik i prvi korisnik postaju posredni držaoci, dok podzakupac, odnosno ostavoprimac ima položaj neposrednog držaoca.
- Stepenovanje u uporednoj teoriji: U teoriji se razlikuje posredni držalac prvog stepena, što je vlasnik stvari, i posredni držalac drugog stepena, poput zakupca ili zalogoprimca.
- Značaj stepenovanja za zaštitu: Ovo stepenovanje nema nikakav materijalnopravni značaj u parnici, jer svi posredni držaoci uživaju ravnopravnu i samostalnu državinsku zaštitu.
5. Pravna dejstva i domašaj zaštite posredne državine
Priznavanjem statusa držaoca licu bez fizičke vlasti omogućava se očuvanje ključnih pravnih posledica koje se vezuju za položaj vlasnika i titulara prava.
- Taksativna pravna dejstva posredne državine:
- Samostalna zaštita državine: Posredni držalac ima pravo na samostalnu posesornu zaštitu kako prema trećim licima, tako i prema samom neposrednom držaocu ukoliko ovaj odstupi od ugovorenih okvira faktičke vlasti.
- Održaj: Rokovi za sticanje prava svojine održajem teku u korist posrednog držaoca stvari, uprkos odsustvu fizičkog kontakta sa stvarju.
- Fiktivna predaja stvari: Posredni držalac može izvršiti prenos prava svojine putem ustupanja zahteva za povraćaj stvari trećem licu.
- Uticaj nedostataka pravnog posla i saglasnosti neposrednog držaoca: Za ostvarivanje zaštite posrednog držaoca nije od uticaja punovažnost osnovnog pravnog posla, niti okolnost da je treće lice preduzelo smetanje uz saglasnost neposrednog držaoca, već isključivo činjenica da je došlo do samovlasne promene dotadašnjeg faktičkog stanja.
III. SAMOSTALNA (ISKLJUČIVA) I NESAMOSTALNA DRŽAVINA
1. Kriterijum razlikovanja prema priznavanju više vlasti
U pravnoj teoriji neposredna državina deli se na samostalnu i nesamostalnu prema tome da li držalac vrši vlast autonomno ili priznaje postojanje tuđe, više vlasti na istoj stvari.
- Samostalna (isključiva) državina: Postoji kada držalac vrši faktičku vlast u svojstvu vlasnika, ne priznajući ničiju višu privatnu vlast na stvari. Ako na stvari postoji isključivo neposredan posed bez konstituisanja posredne državine, on je po svojoj prirodi uvek samostalan.
- Nesamostalna (izvedena) državina: Postoji u svim slučajevima kada držalac izvodi svoju vlast iz pravnog odnosa sa posrednim držaocem i priznaje njegovu višu vlast na stvari.
2. Značaj za sticanje prava svojine održajem
Razgraničenje na samostalnu i izvedenu vlast ima presudan značaj za održaj, jer jedino samostalna državina stvari može putem održaja dovesti do sticanja prava svojine. Držalac koji ima nesamostalnu državinu poseduje samo državinu prava, te njegov posed nikada ne može konvertovati u pravo svojine održajem.
IV. SUDRŽAVINA
1. Pojam i osnovi nastanka sudržavine
Sudržavina postoji u situaciji kada dva ili više lica vrše faktičku vlast na istoj stvari, bez obzira na pravni osnov držanja i konkretan modalitet vršenja te vlasti. Razlikovanje pravnog osnova sudržavine, poput susvojine ili zajedničke svojine, nema pravnog značaja za postojanje same sudržavine, jer je reč o faktičkom stanju koje može nastati čak i protivpravnim aktom zaposedanja stvari.
- Osnovi sticanja sudržavine:
- Pravni posao zaključen između više lica.
- Nasleđivanje, kada na zaostavštini nastaje sudržavina svih naslednika.
- Zakon ili odluka nadležnog državnog organa.
- Samovlasni akt fizičkog zaposedanja, poput više lica koja su zajednički oduzela tuđu stvar.
2. Modaliteti vršenja i vrste sudržavine
Sudržaoci mogu faktičku vlast sprovoditi na različite načine: istovremenim korišćenjem, sukcesivnim vršenjem, ustupanjem stvari neposrednom držaocu čime zasnivaju posrednu sudržavinu, ili prepuštanjem celokupne neposredne vlasti jednom od sudržalaca. Prema načinu organizovanja i međusobnoj zavisnosti sudržalaca, teorija razlikuje dva osnovna oblika:
- Prosta sudržavina: Oblik u kome svaki pojedinačni sudržalac vrši faktičku vlast na stvari ograničen isključivo konkurencijom vlasti ostalih sudržalaca, što je tipično kod upotrebe zajedničkih delova zgrade ili prolaza kroz hodnik.
- Kvalifikovana (zajednička) sudržavina: Oblik u kome se faktička vlast na stvari može vršiti isključivo zajedničkim delovanjem svih sudržalaca istovremeno, kao što je slučaj kod otvaranja zajedničkog sefa pomoću različitih ključeva koji se nalaze kod pojedinih sudržalaca.
3. Posesorna zaštita sudržavine
Sudržalac uživa samostalnu sudsku državinsku zaštitu kako prema spoljnim trećim licima, tako i u unutrašnjim odnosima sa ostalim sudržaocima.
- Zaštita prema trećim licima: Svaki sudržalac je ovlašćen da samostalno podnese posesornu tužbu protiv trećeg lica koje preduzme radnju oduzimanja ili uznemiravanja sudržavine.
- Zaštita u međusobnim odnosima: Sudržalac ima pravo na zaštitu protiv drugog sudržaoca isključivo ako ga ovaj potpuno onemogući ili znatno ograniči u dotadašnjem načinu vršenja faktičke vlasti na stvari.
- Granice raspravljanja u sporu među sudržaocima: U postupku po tužbi zbog smetanja sudržavine sud isključivo utvrđuje postojanje faktičkog suženja dotadašnje vlasti, pri čemu je strogo isključeno raspravljanje o pravu na stvar, veličini idealnih suvlasničkih udela ili pravnoj valjanosti načina korišćenja.
