I. POJAM I TEORIJSKO ODREĐENJE SAVESNE I NESAVESNE DRŽAVINE
1. Zakonska definicija i teorijska kritika nepotpunosti
Zakonska definicija određuje da je državina savesna ako držalac ne zna ili ne može znati da stvar koju drži nije njegova. Pozitivnopravno uređenje je, identično kao i kod instituta zakonite državine, načelno ograničilo pojam savesnosti isključivo na državinu stvari, odnosno savesnu svojinsku državinu kao pretpostavku za sticanje prava svojine održajem. Pravna teorija izričito kritikuje ovakvo rešenje i ističe da svaka državina, kako državina stvari tako i državina prava, može biti savesna ili nesavesna, zbog čega potpuna definicija mora obuhvatiti sve pojavne oblike državine.
2. Pravilno teorijsko određenje savesne državine
U teorijskom smislu, državina je savesna ako držalac opravdano veruje da postoji subjektivno pravo čiju sadržinu faktički vrši. U praktičnoj primeni to znači da držalac veruje u postojanje punovažnog pravnog osnova za vršenje vlasti, odnosno da pored same državine poseduje i ovlašćenje na državinu.
- Standard opravdanog verovanja: Opravdano verovanje postoji onda kada držalac prema konkretnim okolnostima slučaja ne zna niti može znati da nema pravni osnov za ovlašćenje na državinu u čije postojanje veruje.
- Karakterističan primer: Savesni držalac jeste lice koje je stvar pribavilo na osnovu ugovora o prodaji opravdano verujući da je postalo vlasnik, a pri tome nije znalo niti je moglo znati da prenosilac nije bio vlasnik.
3. Pojam i krug subjekata nesavesne državine
Nesavesna državina postoji u svim slučajevima kada držalac zna ili prema datim okolnostima može znati da nije titular prava čiju faktičku vlast vrši.
- Lica sa nesavesnom državinom: U krug nesavesnih držalaca ubrajaju se kradljivac, utajivač, ali i svaki uzurpator svojine ili drugog prava čiju sadržinu faktički prisvaja.
- Zabrana promene usled proteka vremena: Savesnost, odnosno nesavesnost utvrđuje se prema trenutku uspostavljanja faktičke vlasti i ne može se promeniti u korist istog držaoca samo usled dugotrajnosti vršenja državine.
II. ODNOS ZAKONITOSTI I SAVESNOSTI DRŽAVINE
1. Kriterijumi procene i autonomnost instituta
Zakonitost i savesnost predstavljaju samostalne kvalitete faktičke vlasti koji se procenjuju na osnovu različitih merila: zakonitost se prosuđuje objektivno prema postojanju i valjanosti samog pravnog osnova, dok se savesnost utvrđuje subjektivno prema psihičkom uverenju držaoca u momentu sticanja o postojanju prava čiju vlast sprovodi. Usled razdvojenosti ovih kriterijuma, u pravnom prometu jedno lice može biti zakoniti a nesavesni držalac, kao i nezakoniti a savesni držalac.
2. Pojavni modaliteti u pravnom prometu
Međusobni odnos zakonitosti, savesnosti i načina sticanja manifestuje se kroz sledeća pravna stanja:
- Zakoniti i savesni držalac: Lice koje stvar kupi od kradljivca, pri čemu opravdano ne zna niti može znati za tu činjenicu, stiče zakonitu i savesnu državinu.
- Zakoniti i nesavesni držalac: Lice koje stvar kupi uz punovažan ugovor o prodaji, ali zna da je prodavac ukrao stvar, jeste nesavesni držalac.
- Zakoniti, manljivi i savesni držalac: Lice koje je stvar kupilo od vlasnika, ali je stvar uzelo na manljiv način samovlasnim oduzimanjem, ima položaj zakonitog, manljivog, ali savesnog držaoca.
- Razgraničenje kod naslednika: Dok se zakonitost državine naslednika utvrđuje objektivno prema državini ostavioca, savesnost nasledničke državine procenjuje se isključivo prema ličnosti samog naslednika.
III. UTVRĐIVANJE SAVESNOSTI KOD RAZLIČITIH SUBJEKATA
1. Merodavni trenutak i oboriva pretpostavka savesnosti
Savesnost državine uvek se ceni prema psihičkom stanju držaoca u momentu sticanja državine. U građanskom pravu važi opšte pravilo da se savesnost državine uvek zakonski pretpostavlja, zbog čega teret dokazivanja nesavesnosti u parnici pada na stranu koja tvrdi suprotno.
2. Pravila o oceni savesnosti prema kategorijama lica
Kada državinu stiču specifični pravni subjekti ili se sticanje vrši posredstvom zastupnika, ocena savesnosti podleže posebnim pravilima:
- Naslednici: Savesnost naslednika ceni se autonomno prema svesti naslednika, a ne prema svesti i znanju njegovog ostavioca.
- Pravna lica: Savesnost državine pravnog lica procenjuje se isključivo prema savesnosti njegovog zakonskog, odnosno statutarnog zastupnika.
- Ograničeno poslovno sposobna lica: Za punovažnu savesnost državine zahteva se kumulativna savesnost samog držaoca i njegovog zakonskog zastupnika.
- Potpuno poslovno nesposobna lica: Savesnost se prosuđuje isključivo prema svesti i znanju zakonskog zastupnika.
- Sticanje preko punomoćnika: Kada se državina stiče radnjom fizičkog zahvatanja od strane punomoćnika, državina je savesna samo ako su savesni i vlastodavac i punomoćnik, premda se samim držaocem u pravnom smislu smatra isključivo vlastodavac.
IV. PRAVNI ZNAČAJ SAVESNOSTI DRŽAVINE
1. Odsustvo uticaja na državinsku zaštitu
Savesnost državine nema nikakav materijalnopravni niti procesni značaj u postupku za zaštitu državine. U posesornom sporu sud raspravlja isključivo o faktičkom stanju poslednjeg mirnog poseda i nastalom činu smetanja, te posesornu tužbu može podići i nesavesni držalac, čak i protiv samog vlasnika ukoliko je vlasnik posegao za nedozvoljenom samovlašću.
2. Značaj za sticanje prava svojine održajem
Pravni značaj savesnosti najizraženiji je kod sticanja svojine putem održaja, jer predstavlja obligatnu pretpostavku kako za redovni, tako i za vanredni održaj.
- Redovni održaj: Zahteva postojanje zakonite, prave i savesne državine, uz protek kraćeg zakonskog roka.
- Vanredni održaj: Zahteva postojanje isključivo savesne državine, bez obzira na postojanje pravnog osnova, uz protek dužeg zakonskog roka.
- Pravilo o naknadnoj nesavesnosti: U našem pravu prihvaćeno je načelo po kome naknadna nesavesnost šteti držaocu, što znači da savesnost mora neprekidno postojati tokom čitavog toka zakonskog roka potrebnog za održaj. Ukoliko držalac u toku trajanja roka sazna da stvar nije njegova, rok se prekida i sticanje prava svojine održajem biva trajno isključeno.
3. Značaj kod petitornih tužbi i naknade troškova
Kvalitet savesnosti ima presudan značaj u svojinskim parnicama povodom povraćaja stvari po osnovu reivindikacione i publicijanske tužbe:
- Režim plodova: Određuje da li je držalac dužan da vrati ubrane plodove ili zadržava pravo na njihovu vrednost.
- Naknada troškova: Opredeljuje obim prava držaoca na naknadu nužnih, korisnih i luksuznih troškova koje je imao povodom održavanja i unapređenja stvari.
- Zakonodavni predlog: Polazeći od ovako širokog domašaja, u pravnoj teoriji se ističe da je u zakonodavstvu neophodno izričito normirati opšti pojam savesne državine stvari i prava, zasnovan na standardu opravdanog verovanja u postojanje prava čija se faktička sadržina vrši.
